Entrevistamos á fotógrafa e artista audiovisual galega Mar Caldas, que o ano pasado estrenou a súa curtometraxe documental “12 de maio de 1937”
Por Angelo Nero | 5/05/2026
Mar Caldas é unha artista visual e fotógrafa viguesa cunha ampla traxectoria, que ven de presentar, no 2025, a exposición Mulleres, Traballo e Memoria, no Centro Galego de Arte Contemporánea, onde pon o foco no traballo feminino, invisibilizado no pasado e no presente. Mar pon a súa ollada neste tema dende unha perspectiva de xénero, pero tamén de clase, pondo especial atención na represión que sufriron, por mulleres e por proletarias, durante o franquismo. Un par de anos antes presentou na Mostra Internacional de Cinema Etnográfico (MICE), unha curtametraxe documental, na que tira do fío da súa memoria familiar -a Memoria colectiva tecese con moitas lembranzas intimas, como a que Mar Caldas nos ofrece- entorno ó seu avó, José Caldas Iglesias, sindicalista e concelleiro socialista vigués. En “12 de maio de 1937”, titulo que recolle a data do seu asasinato, no Monte do Castro de Vigo, fai un recorrido pola biografía do seu avó, máis tamén radiografía certeiramente unha sociedade e unha época, un mundo que puido ser, e que desapareceu baixo as gadoupas do fascismo, despois do 20 de xullo de 1936, data na que comenza a longa noite de pedra para o pobo galego.
Na tua película fas un retrato senlleiro do teu avó, que ven podía ser o meu, o de moitos que loitaron por un mundo mellor e perderon a vida nese combate, ¿quen era José Caldas, e cal foi a sua traxectoria sindical e política?
A familia do meu avó exemplifica o fluxo de tantas familias cara ás cidades por motivos laborais: a súa nai era de Tui e o seu pai, maquinista de tren, das Neves. En Vigo establécense en Canadelo Alto e teñen 3 fillas e 4 fillos. Polo menos tres deles eran obreiros formados na Escola Industrial e de Artes e Oficios de Vigo. O meu avó, que era axustador mecánico na rama metalúrxica, e máis un dos seus irmáns, ferreiro de profesión, nos anos 20 tiveron cargos directivos no Sindicato Metalúrxico (UXT) ubicado na Casa do Pobo.
A traxectoria do meu avó tamén exemplifica a importancia que a clase obreira daba a adquisición de formación e cultura. Estudou na Escola Elemental de Industrias, sección ensino do obreiro (o equivalente á Escola de Mestría Industrial). Nos anos 30 foi mestre do taller das Escolas Superior e Elemental del Trabajo. Cando o detiveron estaba cursando a carreira de Técnico Industrial. Pero ademáis estudou náutica para facerse maquinista naval, sendo secretario da Sociedade do persoal empregado nos vapores de pasaxe e turismo (UXT).
En 1928 era presidente da Xuventude Socialista de Vigo e en 1930 vicepresidente. En 1931 é afiliado da Agrupación Socialista de Vigo. Asistía regularmente aos congresos do PSOE e de UXT representando a Vigo e Lavadores. Interviña asiduamente nos mitins electorais e do 1º de maio celebrados na provincia de Pontevedra.
Foi nomeado concelleiro en 1931, sendo un dos 12 socialistas que formaron parte da corporación municipal. Tras a revolución de Asturias, en outubro de 1934 o gobernador civil, Diego Fernández, quen dirixiu a represión do movemento revolucionario, destitúe a 22 concelleiros pola súa relación con este movemento: suspende do cargo a todos os socialistas, máis algúns de Izquierda Republicana e algún agrario. Cando en febreiro de 1936 o Frente Popular gaña as eleccións xerais, son restituídos os concelleiros que foran destituídos en 1934, entre eles o meu avó. Exercía o cargo de Delegado do Alcalde nos Asuntos Sociais e era Delegado do Matadoiro Municipal.
Seica o proxecto comeza a raíz dunha proposta de Manuel Sendón para participar en ‘Cabodano’, intervencións en Vigo a raíz dos libros do Centro de Estudos Fotográficos. Daquela estabas a facer gravacións de audio da túa nai, na procura de documentar a historia familiar, ¿cando e como comeza este proxecto?
Desde anos atrás pensaba en facer un proxecto sobre isto. Comecei a gravar a miña nai para reconstruír a historia familiar, miramos xuntas as fotos do álbum para identificar persoas e activar lembranzas. Pero o proxecto quedou parado moitos anos. Por unha banda, non vía que forma darlle, por outra, botábanme para atrás moitas cousas, atopaba moitos riscos: asumir o papel de portavoz da familia, co que iso implica de responsabilidade e de parcialidade fronte ás demais persoas da familia; preocupábame que o que contase quedase nos límites do relato familiar e non tivese maior interese para o público; temía caer no victimismo; non quería converter o meu avó nun mito e tamén me incomodaba que, ao centrarme na figura do meu avó, e na violencia tan brutal que supón un fusilamento, quedaran a un lado as mulleres da familia, que son as que eu coñecín e por tanto fundamentais para min, e foron as que tiveron que soportar a violencia cotiá e prolongada ao longo do franquismo, principalmente a miña avoa, Marina Vázquez Nogueira.
Coa proposta de Sendón retomei a idea, faleille da carta de despedida que deixara o meu avó, dirixíndoa á «viúva de Caldas». E revisando os libros do CEF, xa que se trataba de facer un proxecto en relación a algunha das súas publicacións, vi claro que me interesaba a liña de fotografía histórica da editorial. E volvendo sobre o libro adicado a Pacheco, vi que moitos dos lugares que alí aparecían retratados eran moi significativos na nosa historia familiar: a foto da Praza da Constitución, co antigo concello, onde traballara o meu avó como concelleiro e onde foi detido o 20 de xullo de 1936; ou a foto do monte do Castro, onde foi fusilado o 12 de maio de 1937.
Pero ademais diso, utilizar fotografías de Pacheco deume a chave para saír dos límites da historia familiar, para poder vencellala á historia da cidade, vinculando a historia individual e a colectiva.
Como precisaba de narración e de tempo, considerei o medio audiovisual o máis axeitado, aínda que non quería facer un documental ao uso; por exemplo, non quería empregar o formato entrevista. Finalmente, o que en principio sería unha pequena peza de vídeo terminou sendo un traballo de investigación de dous anos recollido nunha mediometraxe estruturada en cinco capítulos, cada un deles arranca cunha imaxe de Pacheco no libro do CEF. E un ano despois, o proxecto tomou a forma de videoinstalación acompañada dun grande mural e un rexistro sonoro. Este último formato é o que foi exhibido no CGAC.
Recorres un dos arquivos fotográficos máis salientables da cidade, o do portugués Jaime Pacheco, para retratar a esa sociedade viguesa anterior ó golpe de estado, ¿mergullándote nesas imaxes, cales serían para ti as sinais máis características desa sociedade de finais dos anos vinte ata mediados dos trinta?
Sí, os rexistros fotográficos do estudio Pacheco aportan unha crónica da cidade ao longo das décadas de enormes dimensións. É unha mágoa que algo tan valioso e inusual esté tan descoidado e pouco aproveitado. Nin está todo o arquivo dixitalizado, nin está suficientemente catalogado. As condicións de consulta non son operativas e o préstamo de imaxes moi limitado. De feito, moitas imaxes que empreguei foron refotografadas das publicacións existentes sobre Pacheco e mesmo da prensa da época -El Pueblo Gallego, Vida Gallega e Faro de Vigo- coa conseguinte deficiente calidade.
Por todas estas limitacións, só podo dar unha visión moi parcial do arquivo, do cal utilicei fotografías anteriores e posteriores ao golpe. Por comparación entre estes períodos, diría que as primeiras recollen a efervescencia social e política da época, rexistran os avances para as mulleres como o dereito ao voto ou a súa participación en deportes non considerados «femininos», tamén amosan unha sociedade máis lúdica.
Pos especial atención no tratamento que se fai das mulleres, de como comezaba a mudar a vestimenta, da súa apertura cara o mundo do traballo e do ensino, ¿todo iso tivo un retroceso no 36, coa rápida imposición do réxime franquista? ¿como son as mulleres que retrata Pacheco antes e despois do Alzamento militar?
De xeito esquemático, diría que as obreiras e as mulleres desinhibidas desaparecen das imaxes despois o 36. As protagonistas pasan a ser monxas, burguesas en actos de «caridade», mulleres con mantilla, fascistas da Sección Femenina, mulleres piadosas e recatadas, católicas devotas.
Na película recorres os escenarios da historia a través de fotografías do pasado e de imaxes do presente. As paisaxes mudan, pero esta semella que pode repetirse, con ese fascismo que volve camiñar polas nosas rúas, ¿é este documental un xeito de reflexionar tamén sobre ese salto temporal e o perigo de que se repita, aínda non sabemos se como traxedia ou como farsa?
Sí, unha das cousas que me importaba era que o relatado non se percibise como cousa do pasado, como algo pechado que non ten nada que ver co presente. Por iso volvín sobre os lugares onde sucederon os feitos narrados e fotografeinos ou graveinos a cor, explicitando que a orixe das imaxes era actual.
Tamén é unha forma de converter eses espazos públicos en lugares de memoria, de monumentalizálos sen edificar un «monumento». Creo que despois de ver a película o muro onde se fusilaba aos republicanos xa non se volverá a mirar como un muro máis, deixa de ser aquela parede da antiga fortaleza que tantas veces vimos en fermosas postais.
Ao teu avó, José Caldas, detivérono no Concello, xunto co alcalde Emilio Martínez Garrido, máis soltárono e non o levaron preso ata o 20 de agosto, que xa foi para a prisión de Vigo. Poucos días despois o alcalde de Vigo, xunto co de Lavadores, José Antela Conde, e os diputados socialistas Antonio Bilbatúa, Enrique Heraclio Botana foron fusilados no cemiterio de Pereiró. Sen embargo ó teu avó aínda estivo nove meses na cadea, ¿por que decidiron mantelo con vida durante ese tempo e como foi esa estancia en prisión para el e para a sua familia, que o sufriu dende fora?
Eu creo que no inicio non estaban ben definidas as actuacións que logo levaron a cabo nen a forma de levalas. Por exemplo, os primeiros documentos finalizaban cun «Viva a República!» que ao pouco desaparece; nas actas de defuncións dos primeiros fusilamentos consta como causa do falecemento «ferida de bala», pero pouco máis adiante constará «hemorraxia interna». Así, cando o 20 de xullo entran os militares no Concello, non se levan a Heraclio Botana nin a Pastor Rodríguez, que tamén estaban alí, semella que por non formar parte da corporación nin do persoal do Concello. Lévanse ao cuartel da Guarda Civil ao alcalde, Martínez Garrido, aos concelleiros José Caldas e Antonio Carballo e ao Secretario Juan Baliño Ledo, quedando despois detido só o alcalde.
As posteriores detencións dos que serán fusilados o 27 de agosto van producíndose de forma escalanoda, en ocasións son detidos nas súas propias casas, como o deputado Botana o 24 de xullo e o concelleiro Waldo Gil Santóstegui tamén poucos días despois do golpe. Apolinar Torres, presidente da Casa do Pobo, foi descuberto na illa de Toralla o 1 de agosto, o tenente alcalde Ramón González Brunet, que tamén estaba agochado, foi detido o día 3, o deputado Ignacio Seoane encontrábase doente e retirado en Cotobade cando o deteñen o 4 de agosto, o alcalde de Lavadores José Antela Conde entregouse o día 17. Dos irmáns Bilbatúa Zubeldía -Antonio (deputado) e Demetrio (compromisario da Fronte Popular por Pontevedra e Presidente do Comité de Alianza Obreira)- non atopei datos fiables das circunstancias e datas de detención, pero Antonio xa estaba detido cando o auto de procesamento do 2 de agosto.
A miña conclusión, tras as lecturas de outras investigación e da causa militar do meu avó, é que aos primeiros que fusilan son aos considerados principais dirixentes da «rebelión» ante o golpe. E probablemente na súa maioría formaban parte do Comité da Fronte Popular, constituído o 19 de xullo de 1936 por solicitude do goberno republicano para facer fronte ao levantamento. A Pastor Rodríguez, que inclusive fora o intermediario entre o as autoridades municipais e o acorazado Jaime I, e fora detido o 22 de xullo e procesado na mesma causa que Martínez Garrido e demais (causa 142/36), non lle puideron acusar máis que de simpatizante sendo condenado a cadea perpetua e multa de 5 millóns de ptas., conmutándolle á pena a 3 anos de prisión en 1942.
Nalgúns casos, como o do meu avó, os procesos prolongáronse para, por unha banda, demostrar e, pola outra, tratar de rebater os cargos imputados. A detención do meu avó prodúcese tras un rexistro practicado o 19 de agosto no que atopan no domicilio libros e revistas considerados extremistas e, enterrados na horta, dúas pistolas antigas, un puñal e varios documentos e cartas de actividade política (algúns relativos a José Araujo, Ignacio Seoane e Antonio Bilbatúa). Ábreselle a causa 711 por «suposto delito de rebelión». En decembro esta causa únese á 142/236 (na que fora procesado Martínez Garrido e demais) como peza separada dado que estaba inculpado nela xunto con Antonio Carballo, por estar, segundo declarara o Secretario, o 20 de xullo no Concello e, supostamente, organizar desde alí os enfrontamentos armados, repartir armas ou reunirse clandestinamente. Reunirse sen autorización das novas «autoridades militares» considerábase ilegal porque o Bando de declaración do Estado de Guerra, lido ao mediodía na Porta do Sol, así o determinaba.
Ao longo dos meses sucédense declaracións, ampliacións de declaracións e careos por parte do meu avó, do Secretario Juan Baliño Ledo, e de Antonio Carballo que ingresa no cárcere de Vigo o 18 de xaneiro tras ser detido na casa da súa irmá en Cudeiro (Ourense) onde estaba agochado. Resumindo, o que Caldas e Carballo alegaban para salvar a vida era que, aínda que estiveran no Concello porque era o seu traballo, non formaran parte de reunión algunha e que nin entraran no despacho do alcalde. O Secretario e o Conserxe do Concello contradixen a declaración do meu avó. Ao longo de febreiro declaran varias testemuñas sobre Carballo e no careo que ten co Secretario, este admite que desde o punto onde se encontrara podía terse confundido, apoiando desta forma a declaración de Carballo. Inclusive se realiza unha inspección ocular no edificio do Concello, para comprobar esa posibilidade. Pero sobre Carballo tamén pesaba a acusación de masonería, pertencía á Loxia Vicus 8. Ata finais de marzo non se envían as dilixencias á Auditoría de Guerra da División, en A Coruña, onde se determina que os feitos constitúen «delito de rebelión militar» con «agravante de perversidade». O 20 de abril celébrase o xuízo e dítase sentenza. 22 días despois os fusilan.
Segundo contaban na miña familia, amigos do meu avó trataron de convencelo para fuxir, pero el considerou que non existía motivo. Debe terse en conta que cando o levan detido aínda non se celebraran os consellos de guerra contra o alcalde e demais políticos. Por outra banda, non creo que fora factible fuxir sen contar co apoio de persoas influentes e respaldo económico, como aconteceu noutros casos. E aínda así, tampouco sería fácil escoller esa opción deixando atrás á súa muller e cinco fillos.
O meu avó confiaba na xustiza e estaba convencido de que, a través das indicacións que lle daba á miña avoa para conseguir documentos, testemuñas e apoios de cara ao xuízo, era posible defender a legalidade da súa actuación. Juan Amoedo, reputado avogado que fora líder agrarista, preparoulle a defensa. Pero non lle deixaron exercela, naqueles consellos de guerra a defensa tiña que ser desenvolvida por un militar que se escollía moi pouco tempo antes do xuízo, de entre un listado que facilitaba o Goberno Militar.
Tras a sentenza a miña avoa foi a Salamanca (ao Goberno da Nación) e a Coruña (ao Goberno Militar) a solicitar o indulto. Foi en vano e durante días viviron coa tensión de cando se executaría a sentenza.
Como sinalas no documental, no Monte do Castro, onde fusilaron ó teu avó, tamén asasinaron a máis de cento sesenta republicanos, ¿pensas que o empeño da alcaldía de Vigo en manter a Cruz da Victoria, inaugura por Franco en 1961, segue sendo unha ferida aberta na Memoria dos descendentes daqueles homes que perderon a vida a mans do fascismo?
Sí, claro, e semella paradoxal que un alcalde que goberna baixo as siglas do PSOE se negue a derrubala. Aínda que tamén é un claro síntoma de en que se ten convertido o PSOE, unha vergoña para os socialistas da Segunda República, para os que deron a vida por pertencer a ese partido.
Unha cuestión que formula o meu traballo artístico é que pasa á historia e que é esquecido, por tanto a monumentalización, as homenaxes como forma de recoñecemento público fronte ás microhistorias que quedan fóra da historia oficial é algo que está moi presente.
Nese sentido, na miña película sinalo o feito de que en 1997, sendo alcalde Manuel Pérez, lle adicaran unha rúa a Ricardo Torres Quiroga, home do réxime franquista. E tamén inclúo imaxes da Cruz do Castro acompañada das palabras «Veredes que fácil é facer lembrar unas cousas e facer esquecer outras».
Como abondamos salientar nestas páxinas, a represión sobre as mulleres no franquismo foi invisibilizada, pouco se falou ata o de agora das que foron rapadas, das que tiveron que sacar da fame os fillos, cos pais nas cadeas ou nas cunetas, mesmo das que foron encadeadas o asasinadas. ¿Como foi a vida da túa avoa, da tua nai, marcadas por ser muller e filla dun roxo?
Segundo contaba a miña tía, Carmen Caldas Vázquez, non levaron presa á miña avoa, porque lles resultaba unha complicación que tivera un bebé (a miña nai).
Tras o fusilamento, a miña avoa quedou sen pensión de viudedade, negáronlle o diñeiro que lle correspondía polo Retiro Obrero que estaba abonando o seu marido. A Caixa de Aforros Municipal de Vigo tampouco recoñeceu un seguro de vivenda que tiñan, segundo o cal a miña avoa tería que seguir pagando só a metade da hipoteca. A posición económica na que queda a familia queda demostrada no feito de que cando ao meu avó lle abren un expediente de responsabilidades políticas, xa despois de morto, non se efectúa incautación de bens por insolvencia.
A familia non quedou sen vivenda (vivían nas chamadas Casas Baratas de San Roque) por un acordo co industrial Grimberghs, o cal pasou a ser o propietario e os deixaba seguir vivindo na casa a cambio dun alugueiro.
Para sobrevivir, a miña avoa vendía peixe na praza da Laxe, grazas a que lle fiaban a mercancía e pagábaa ao final do día. Tamén axudou á sobrevivencia o feito de que en San Roque podían ter unha pequena horta, galiñas e coellos. E todos os fillos comezaron a traballar moi novos, con 14 ou con 16 anos, á vez que continuaban os estudos pola noite. Máis tamén dous deles tiveron tuberculose e era moi custoso conseguir a medicación no mercado negro. A miña avoa tamén se veu na necesidade de pagar a prazos e pedir prestado, mesmo caeu na usura das «pataconeras».
Pero é de salientar que a familia tamén tivo moita axuda. A filla maior, Marina, conseguiu o seu primeiro traballo grazas a Pastor Rodríguez: empregouna na súa droguería en Urzaiz. Pablo Palacios Burgos, concelleiro republicano (que tamén fora destituído cando a revolución de Asturias) e amigo do meu avó, deulle clases gratuitamente á miña nai e aos seus irmáns na súa academia privada na rúa do Príncipe (Palacios quedara inhabilitado para o desempeño de cargos públicos e sancionado economicamente). Tamén lles deu clases gratuítas na súa academia Enrique Vidal de Bustamante, igualmente separado do servizo educativo e inhabilitado para cargos públicos. Outro grande apoio foi o do doutor Seoane que non cobraba ás familias represaliadas e se fixo un grande amigo da familia.
A solidaridade entre a xente de esquerdas tamén foi amosada por Gradín, veciño de San Roque que tiña algún cargo en Telefónica: faloulle á miña avoa das oposicións a telefonistas e da boa oportunidade que representaba. Todas as fillas (a miña nai e as súas dúas irmás) empregáronse alí tras outros traballos previos. Para a miña avoa unha prioridade era que os fillos tiveran estudos (do nivel ao que podían aspirar daquela) e que estiveran «ben colocados», non reparando en dirixirse a quen fora necesario para tal fin, e así foi.
As mulleres da miña familia sempre falaron da época franquista en termos de medo e silencio. Medo porque durante anos en casa sufriron rexistros da Guarda Civil á noite. Medo tamén pola viciñanza: en casa escoitaban Radio Pirenaica e o irmán maior, José Caldas Vázquez, que entrara no partido comunista, tiña unha imprenta clandestina e octavillas agochadas na casa (vai ser detido na redada de 1947, quedando en prisión un ano). Ademais de que un par de vivendas mais aló dúas señoras, que xa delataran a varios veciños, espiaban tras as cortinas e de que, ao ser carón, vivía un falanxista, con que tiñan moito coidado de que non escoitara as conversacións cando abría o tiro da cheminea (as casas de San Roque son adosadas e a cheminea compartida).
O devandito falanxista pasara a ocupar a casa de José Araujo Pérez que fora desvalixada tras a súa detención, un pouco antes que a do meu avó. Araujo tamén era socialista (fillo do fundador do Partido Socialista en Vigo) e íntimo amigo do meu avó. Pertencera ao Comité Revolucionario de Vigo durante a revolución do 34 e era o Secretario do Comité de Alianza Obreira que, en previsión dun golpe militar, se constituira poucos meses antes de que se efectuase. Araujo foi fusilado en outubro de 1936. Nos arquivos non consta a incautación da súa vivenda, pero tamén existiron apropiacións irregulares.
A familia tamén tiña problemas co cura fascista de Sárdoma. Para traballar era necesario un informe do párroco, polo que recorreron a empadroarse na clínica do doutor Seoane, na rúa Alfonso XIII.
A pesares desta situación de sinalamento, vixilancia e control, a miña avoa amosou unha grande valentía, resistencia e dignidade. Sendo un desafío amosar sinal de dó por un «rojo», a miña avoa levaba loito e visitaba a súa tumba no cemiterio, na zona 14 (os «rojos» eran enterrados en determinadas zonas de Pereiró, como forma de sinalamento), ía coa miña nai é dicíalle que bicara as letras do nome do seu pai. A miña avoa, ampliou o retrato do seu marido a partir dunha fotografía familiar de grupo, era moi habitual facer isto, empregando a fotografía como unha forma de homenaxe privado. Pero ela colocouna ben visible, no comedor, presidindo a mesa, cando o habitual era colgala no dormitorio, nun lugar máis íntimo e reservado a moi poucas miradas. Tamén correu o risco de ter unha persoa agochada en casa, no faiado, e outra no cortello, na época en que os rexistros eran constantes. A miña avoa tamén se negou a asinar os papeis da defunción do seu marido porque neles constaba que morrera de «hemorraxia interna».
En canto ao silencio, era de portas para fóra, dentro da familia nunca se impuxo o silencio. Ao contrario, de ben pequena eu sabía o que acontecera co meu avó e a miña avoa non se cansaba de relatarnos todos os feitos.
A miña nai conta que a Guarda Civil utilizaba aos nenos e ás mulleres sen estudos que servían nas casas como delatores involuntarios. Sendo ela moi pequena, nos primeiros anos do franquismo, preguntábanlles como se saudaba na casa, se co xesto do puño pechado ou man alzada. Xa de maiores, a miña nai e máis a miña tía, non se «significaban» fóra de casa, aínda que era un secreto a voces. Todo o mundo sabía quen era quen, e da mesma forma que as familias represaliadas se recoñecían e empatizaban inmediatamente, as persoas «afectas» ao réxime identificaban as «sementes» marxistas. Por exemplo, na Telefónica, cando Franco visitaba Vigo, retiraban a miña nai, e a outras telefonistas de familia republicana, da sala de conferencias e puñan a atender as chamadas do Azor ás telefonistas falanxistas.
Se el primero en comentar