Conversamos con Eduardo Rodríguez Cunha, ‘Tatán’, actor, músico e titiriteiro, sobre o libro do seu pai, Santiago Rodríguez Salinas, ‘Illote P, Barraca 16’, publicado por Galaxia.
Por Angelo Nero | 26/02/2026
Preto de medio millón de combatentes republicanos, moitos deles acompañados das súas familias, cruzaron a fronteira francesa polos pasos de Pertús o Portbou, trala ocupación de Barcelona, o 26 de xaneiro de 1939. Foi “A retirada”, o éxodo que provocou o final da guerra civil, por medo a unha represión que xa comezara o 18 de xullo de 1936 nos territorios conquistados polas tropas franquistas. O goberno francés, lonxe de acollelos como o que eran, refuxiados, internounos en diversos campos de concentración, en condicións deplorables, mentres unha parte da sociedade francesa rexeitaba tamén a aqueles que combateran o fascismo. Pouco tardarían en sufrir nas súas carnes as súas gadoupas. A Resistencia Francesa, que enchería o imaxinario dun país que foi máis ben colaboracionista, engrosou nas súas filas moitos destes combatentes republicanos. Pero mentres Hitler non daba chegado a París, os refuxiados españois foron confinados en campos como Saint Cyprien, Le Barcarès o Argelès-sur-Mer,. Un destes combatentes republicanos ós que Francia encirrou nestes campos foi o madrileño Santiago Rodríguez Salinas, que deixou escritas as súas memorias nun libro “Illote P, Barraca 16”, publicado por Galaxia, onde da testemuña da vida cotiá dos prisioneiros. Santiago finou en 1985, pero puidemos falar co seu fillo, Eduardo Rodríguez Cunha, Tatán, actor, músico e titiriteiro,
Para contar a historia do teu pai, Santiago, hai que falar da túa avoa, Antonia, unha mestra republicana de Castela, que se trasladou de Madrid a Redondela, para estar preto do seu compañeiro, o xornalista Alberto Marín Alcalde, internado na Illa de San Simón tralo golpe de estado. Aínda que foi depurada polo franquismo, creou unha pequena escola onde daba clases particulares ós fillos dos represaliados. ¿Foi determinante non so na educación dos seus fillos, senón de moitos rapaces de Redondela, non si?
A avoa Antonia para min foi unha segunda nai. Ela era unha muller moi independente, e sempre a lembro así. Eu nacín no ano 54, e pasei gran parte da miña infancia con ela. Ela era mestra, e me deu clase dende parvulitos, ata o ingreso no instituto, e estaba na súa casa todo o día, asistía as súas clases, onde tamén había moitos fillos de republicanos, ela daba clases da mañá ata a noite. Tiña uns cadernos onde escribía os apuntes de todo, de historia, de xeografía, de matemáticas… Era unha muller moi culta. A min sempre me chamou moito a atención que unha muller que vivía en Madrid, preto da Praza Maior, que tiña unhas amizades burguesas, se trasladara a Redondela. Iso comprendino moito máis tarde. A min dábame clases, comía con ela, e se había que cear tamén, e despois regresaba a casa cos meus pais pola noite. Miña irmá tamén asistiu ás súas clases. A avoa Antonia profesora e segunda nai.
Era unha mestra moi curiosa. Por exemplo, cando falaba do río Duero, escribía no seu caderno o recorrido que facía dende o nacemento ata a desembocadura en Portugal. “El Duero pasa por Aranda y Roa, donde murió el cardenal Cisneros cuando iba a esperar a Carlos I, que desembarcó en Villaviciosa, en Asturias… cuando llega a Zamora, el río describe una curva en forma de U invertida, y sus orillas se vuelven altas y rocosas. Sus naturales le llaman Arribes.”
Ela ía desgranando un pouco toda a historia, e eu lembro que cando fixen o ingreso no instituto, preguntáronme de que escola viña, e eu dixen de Dona Antonia, e xa a coñecían porque ela facía o preparatorio para o instituto. E eu pasei por todo ese ciclo formativo como un familiar privilexiado.
A avoa Antonia, nos libros da Enciclopedia, onde había himnos e consignas relacionadas co Movemento, na asignatura de Formación del Espírito Nacional, dicíanos: “imos arrancar esta parte de aquí que non nos interesa para estudar”.
Primeiro e segundo de bacharelato o fixen en Pontevedra, cando era director Filgueira Valverde, e logo xa fun a estudar a Vigo. Iamos no bus do García, ata a rúa Pontevedra, e logo en tranvía ata o Instituto, e comía alí, coa miña irmá, no bar. Alí coñecín a Humberto Baena, el estudaba en cuarto, e eu en terceiro, pero comíamos xuntos, coa miña irmá e a súa, Flor, aínda que tiven a oportunidade de tratalo pouco.
Teu pai ingresou no Exército Popular, e participou nas batallas de Teruel e do Ebro, máis semella que a guerra non lle deixou tantas cicatrices como o que pasou despois, nos campos de concentración franceses, onde se desenrola gran parte do libro. ¿Contigo falaba da amarga experiencia que pasaron moitos republicanos ó outro lado dos Pirineos, a onde marcharan en busca de refuxio?
Non, date conta que meu pai estivo tres anos na guerra, dous anos e pico largos en campos de concentración, outros dous de servizo militar obrigatorio ó ser repatriado a España, e cando rematou este periplo, no ano 45, volve a Redondela, coa súa nai, que estaba coidando de Alberto Marín Alcalde, e el dicide vir para acompañala. El casa coa miña nai en Redondela, ainda que a miña avoa Encarna vivía na rúa Lepanto, pero por cuestións de traballo -a fabricación e venta de pastillas de café con leite- deciden vir vivir para Redondela, porque era un nó ferroviario moi importante, e daquela os trens paraban moito tempo. Miña familia vivía practicamente de vender pastillas de café con leite, na estación, nos cines e nas tendas de Redondela.
Meu pai nunca falaba do que lle pasara, aínda que facía moito humor diso. As veces nas comidas, lle preguntábamos: ¿Papá, por que estás calvo? E el respondía: porque na trincheira as balas me pasaban preto da cabeza. Trataba de reconverter todo este proceso dramático en algo máis asimilable para nós.
Sen embargo había unha serie de amigos do meu pai, como Antonio Velo, o irmán de Xosé Velo, daquel que tomara o barco Santa María, que estaba casado cunha farmacéutica, Pilar Amaro, e eran padriños da miña irmá. Metíanse na trastenda da farmacia, e quen sabe de que falaría, seguro que todo o que non nos contaba a nós. Era como un xeito de protexernos. Porque había un certo medo a que puidera pasarnos algo. De feito houbo unha época en que a garda civil viña pola casa a preguntar por xente.
Meu pai tiña unha bonhomía moi grande, era amigo de moita xente, pero tiña certos amigos como esta, ou como Olimpio Xiraldez, o avó de Andrés, o meu compañeiro en Tanxarina, que tamén fora represaliado, incluso encarcerado, e que non o pasou moi ben tampouco. De feito a nosa familia é uña e carne coa familia Xiraldez de Redondela, eu pasei veráns enteiros na súa casa, e moitos sábados e domingos íamos alí a comer a empanada, e el tamén falaba sempre por separado con Olimplio.
Meu pai era un home moi traballador, chegou a traballar na fábrica de Regojo, na fabrica de cepillos que ardeu, e mantiña unha relación por carta coa familia dun médico fusilado en Redondela, que foran vivir a México. De feito a miña avoa Antonia vivía na casa de Telmo Fernández, o médico fusilado, que tiña o despacho abaixo, e ela estaba alugada na planta de arriba, onde daba as clases, e enviáballe o diñeiro mensualmente á familia. Había unha rede de solidariedade agochada.
Miña avoa, tamén se escribía coa sua mestra, Rosalía, que morreu en Madrid. Era unha gran escritora de cartas. E cando se enteraba que morría algún familiar ou algunha amiga que estaba fora, baixaba polas escaleiras da casa berrando: me cago en Franco!
Grazas a que Santiago falaba ben o francés, puido empregarse como tradutor nos campos polos que pasou, e iso aliviou un pouco as condicións de miseria nas que se malvivía alí, incluso é quen de quitar o sentido do humor para contar moitas anécdotas. ¿Ese exercicio de humor era para tentar quitarlle ferro a unha experiencia tan dramática como a que sufriu?
Si, senón non podería escribir iso meu pai. El tiña moito sentido do humor, era moi simpático, lle encantaba contribuír a que todo o mundo estivese ben. O feito de que soubese francés, era porque miña avoa vivía en ese ambiente burgués, e o meu pai estudaba belas artes, e nos campos de concentración aproveitouse diso. Como traballaba nas oficinas, lía as cartas dos prisioneiros, antes que as enviaran, e rompía algunhas, para evitar que a represión caese sobre as súas familias. Iso axudou a que levara un pouco mellor o do campo, porque a situación era terrible. O humor foi unha defensa del para poder escribir o que viviu alí.
El quixo publicar o libro en Madrid, pero non o conseguiu, aínda debe estar no caixón dalgunha editorial. Nos o conseguimos grazas a Francisco Castro, nese momento director de Xerais. O escribiu nos anos oitenta xa, cunha certa tranquilidade, evitando o drama, e eu sempre considerei que había que publicalo, porque era un documento importante.
Meu pai era un home socialdemócrata, dentro do republicanismo da época. Eu estou convencido que viviu cosas horrorosas alí, pero non as relata, para evitar o dramatismo.
Aos comunistas non os podía ver, porque estaban nas súas células e e esquecían dos demais. Cando ingresei no MCG, en Compostela, case me mata, e aínda por riba falándolle en galego, date conta que eran desprazados, a miña avoa Encarna viña de Logroño e o meu pai de Madrid. Eu estiven no MCG en Santiago, do 75 ao 77, que deixei a carreira. No 75 vou ás primeiras xuntanzas, porque me anima Suso de Toro. El estaba en historia e eu en dereito, que daquela estaban pegados. E un día, díxome: vai polo Bar Azul, leva un triunfo debaixo do brazo e xa te recibirán alí. Unha cita clandestina. E quen me recibe? Suso de Toro. Era un proceso que había que pasar. Aí constituímos a célula cultural comunista, e eu, con moito orgullo, cando cheguei a casa, llo dixen ó meu pai. E creouse un rebote xeracional. Non houbo ese proceso de relación co meu pai que houbera sido fundamental, que estivéramos máis abertos.
Miña nai era muller de casa, era moi traballadora, en xeral na familia nos consentían certas cousas, pero había que integrarse. De feito, eu ia a igrexa, porque me encantaba, quería ser misioneiro. E unha vez recibiron unha carta en casas das misións: “Su hijo tiene talento para las misiones”, e afortunadamente meu pai escribiulles dicindo: meu fillo non ten idade para tomar unha decisión deste tipo. E a miña irmá sempre me vacila: “cala que ti querías ser cura, e ir para África”. Eu me lembro cunha bandeira española, recibindo ó bispo en Redondela. Facíamos unha fileira de nenos dende o concello ata a igrexa. E nese aspecto meu pai consentía, que lle vas facer. Miña avoa Antonia era republicana, pero relixiosa, ia pouco a misa, cando morría algunha amiga. Meu pai non ía nunca. Miña nai tampouco, so a actos sociais como os bautizos.
Tardou o seu tempo en tomar a decisión de plasmar as súas lembranzas por escrito, xa nos derradeiros anos da súa vida, ¿por que tardou tanto en decidirse a darlle forma de libro? ¿e como xurdiu a iniciativa de publicalo?
Meu pai tardou porque volcouse na familia, en traballar, tivo unha fábrica de cepillos, non tivo éxito, e acabou traballando en Regojo, como todo a xente de Redondela, e os tempos libres que tiña era para pasalos coa familia, para debuxar, e tamén porque pasara unha época tan fodida, que quería pasar páxina, e esquecerse de todo. Pero no ano 79, coas primeiras eleccións municipais, meu pai aínda tiña un sentido político que quería expresar. Cando morre Franco hai festa, hai moitas ganas de espertar de novo, e a meu pai se lle acende a luz, para poder expresar as súas ideas, e reúnese con xente de Redondela moi importante para el. Raimundo Cal consegue unha habitación, húmida e fea, na igrexa, para xuntarse, e ai reúnense con Manolo Barros, Sabelón, que estivera preso na illa de San Simón, con Xaime Rei, e eu con eles. E ai xurde unha complicidade entre nós. As reunións eran para constituír a primeira Asociación de Veciños de Redondela, xa ves de que xeito. E a partir de ai, xurdiu a plataforma para que Xaime Rei fora alcalde de Redondela. Meu pai mantiña relación cun grupo de exiliados en México, entre os que estaban familiares de Telmo Bernárdez, que tiñan a intención de chegar aquí co presidente da República. A asociación chamábase ARDE, e meu pai era o seu correo de transmisión, repartía paquetes que chegaban dende alí.
E a finais dos setenta, escoitabamos teclear de continuo en casa, na máquina de escribir, ó meu pai. Porque nese momento el sentiuse liberado para contar o que lle pasara nos campos de concentración.
Cando os nazis invadiron Francia, o goberno galo devolveu a unha parte -outra iría os campos de exterminio ou se unirían á Resistencia- a España, onde foron novamente represaliados, moitos foron encarcerados ou executados, outros, como o teu pai, pasaron por batallóns disciplinarios, ¿como foi o seu regreso a esa España franquista?
El contaba: “En Estremadura nos pegábamos cos porcos para roubarlles as landras”, non o contaba con dramatismo, entón ti non lle dabas importancia. A nós non nos comunicou a intensidade dramática do que pasara. Agora boto en falla as súas conversas, e as da avoa Antonia, non nos educaron a preguntar demasiado. Por parte da miña avoa Encarna, por exemplo, que casou cun lisboeta que era programador de teatro, viviron en Xixón, en Ferrol, traballaba na empresa Fraga, que era a máis potente da época. Meu primo Fernando, que era mariño mercante, nunha viaxe que fixo a Norteamérica, entrou nun bar e escoitou a dous vellos falar en español, e achegouse a eles, e dixéronlle: nós somos os irmáns Tonetti… os paiasos? Díxolle o meu primo, pois meu avó traballou nos teatros en España, Eduardo Cunha. E eles lle dixeron: Eduardo, que bo, cantas veces nos levou a actuar a Xixón.
A cotío escoitamos voces que nos din que non hai que ollar ó pasado, que non hai que abrir feridas, ¿que lles dirías a esta xente que se sinte incómoda con esa teima nosa pola memoria?
Ter memoria te realiza moito máis como persoa, constrúe outro entorno, de onde ves, e creo que é necesaria, sobretodo cando tes as experiencias que ti e eu temos, cando queres saber. A memoria é imprescindible para comunicar, para contar, incluso para agradecer de onde ves e o que fixeron por ti, e que estes agora aquí. E saber que esa memoria vaite axudar a ser mellor persoa. Cando no se conta o que pasou estamos facendo un mal tremendo para o noso propio futuro, e para os que veñen detrás de nós. É importante reflexionar, contar e a través deso saber sempre a verdade. Mira o que está pasando agora con David Uclés, porque quixeron contar a historia doutro xeito. A memoria é necesaria, e sabela contar con tento, aínda que o odio colase polo medio. Non todos perdemos, perderon os republicano.
As túas primeiras aparicións no cine foron en “A lingua das bolboretas” e en “O lapis do carpinteiro” nas que se ollaba a ese pasado traumático noso, e a túa última película, ata o de agora, é “San Simón”, ¿pensas que tamén mudou a ollada que ten a nosa sociedade sobre ese pasado, agora que semella tan polarizada politicamente, co despunte da extrema dereita?
A min “A lingua das bolboretas” que se fixo no ano 98, cando me enterei da temática e fun falar con José Luis Cuerda para ver si me collía para a película, interesoume moitísimo polo tema do inicio da guerra, e penso que tiña un enfoque moi ben feito a nivel narrativo, Rafael Azcona fixo un guión excelente mesturando os textos de Manolo Rivas, e no seu momento foi moi importante para transmitir, para falar da Memoria a través do cine, e dun xeito moi accesible para o público. Para min foi unha sorte sentarme con Cuerda, eu non acreditaba, e cando lle puden falar, lle dixen que estaba moi agradecido, porque para mín era coma unha homenaxe ó meu pai polo que pasara na guerra. E el me dixo: vai a produción, que te tomen nota e vas o seguinte.
No seu momento a película transcendeu, porque gustou pero tamén porque axudou a reflexionar sobre o que pasara, dende un punto de vista máis republicano. Tivo tanta repercusión que eu fun facer unha xira a Colombia, á Casa dos Títeres, no 2003, e as fillas dos titiriteiros que nos levaban se enteiraron que saíra en “A lingua das bolboretas” e saltaron polos aires. Chamábanme: Roque, Roque… unha delas que se dedicou a hostalería, ten unha casa de xeados no barrio de San Antonio, en Cali, que lle chama Lengua de las Mariposas. Imaxínate a transcendencia que tivo.
A película abriu moito debate de moitas persoas que foron ó cine e saíron cunha certa sorriso, como o que non puiden contar eu alguén o contou.
No caso de “San Simón” non son obxectivo. Date conta que na película contase dende o punto de vista dos presos o que aconteceu alí, aínda que lle pasa como no libro do meu pai, non entra en barrena na miseria que se vivía na illa nese momento. Eu falei moitas veces co director, con Miguel Angel Delgado, e non quería ir por aí. Estamos falando dunha película de baixo presuposto, que non ten a distribución que se merece, tiña que estar en moitos sitios que a piden e non chega. Proximamente estará en Montevideo e en Arxentina. Deu moito que falar. Penso que é das poucas películas nas que se fala tan abertamente dun campo de concentración no estado. Está moi ben documentada e moita xente sabe o que pasou grazas a ela. Porque o proxecto de declarala Illa da Memoria quedou esvarado despois do goberno bipartito e isto reactivou a necesidade de saber máis. Eu penso que habería que levar ós rapaces a ver esta película.
Na rodaxe de “San Simón”, no que se relata a vida dos presos republicanos dun campo de concentración, imaxino que pensarías moito no teu pai, pero tamén de Alberto Marín Alcalde, que era o compañeiro da túa avoa Antonia Rodríguez. Dalgún xeito a historia da película non te era allea…
Eu tiven a sorte de traballar coa dirección no meu personaxe, incluso no nome, en homenaxe a Alberto. Sempre sentín moito non coñecelo. Aínda que a relación coa miña avoa Antonia tivo luces e sombras. Cando o coñeceu en Madrid, el era periodista, escribía en moitos sitios, era un intelectual republicano. Ela era mestra e moi sindicalista. E tivo un fillo, Santiago, meu pai, que nunca soubemos quen fora o pai. Converteuse en compañeira de Alberto, e para min era a figura do avó, aínda que cando saíu da Illa de San Simón volveu para Madrid e ela queda en Redondela. El consigue saír da illa porque intelectuais da capital, entre eles Manuel Machado, firman una carta para pedir a súa liberación. Pero, mentres eu era neno, que vivía moito coa avoa, ela tiña unha foto de Alberto Marín Alcalde, cunha vela que lle prendía todos os días, e teñen unha correspondencia fluída, aínda conservamos as cartas. E cando morre Alberto as súas irmáns mándanlle o seu reloxo. O que non entendín foi porque miña avoa quedou en Redondela, quizás polo regreso do meu pai.
Eu estivera moitas veces en San Simón, e pensaba no mal que o deberon de pasar os presos alí, naquel lugar tan inhóspito, e cando fixen “Terceiro acto”, no Centro Dramático Galego, que era todo sobre as nosas memorias, con Belén Constenla, Roberto Leal, Fernando Morán e Mabel Rivera, cando fixemos o taller de memoria, para sacar o texto da obra, tiven un momento que se me prendeu unha luz e dixen: eu quero facer unha escena, tirado no chan, agarrado a outro, agardando que veñan a buscarme para matarme. E todo pensando en San Simón. E era o que pensaba que o meu avó puido haber pasado na illa. A veces ata penso en que abrigo levaría… ¿que abrigo te dura tres anos nunha illa?. E logo se puñan o mais elegantes posibles para as fotos que enviaban á familia, por dignidade. Aquilo debía ser horroroso, e tedioso tamén, nun sitio tan pequeno.
A min a memoria da miña familia axudoume moito na construción do personaxe, en como sentilo. De feito o proceso de loucura que teño na película, aínda que é un papel curto, porque o filme é moi coral, me influíu moito ese pasado. Pasoume como en “A lingua das bolboretas”, porque o cine era un xeito de taponar a hemorraxia da desmemoria, isto vai a axudar a centrarme en algo que vai falar de algo que non me contaron. O feito que o director de “San Simón” me deixara expresarme e dedicarlle este traballo ó meu avó Alberto, axudoume moitisimo para actuar, foi moi intuitivo, sen demasiado protocolo de formación actoral. Foi unha certa catarse.
Se el primero en comentar