En 1997, Beiras levou o BNG ao seu teito histórico: dezaoito escanos, por riba do PSOE, segunda forza de Galiza. Empezou só, cun escano, e converteu unha forza case inexistente na alternativa real
Por Dani Seixo | 9/10/2026
O 7 de abril de 1936, cando naceu Beiras, os disparos de Franco aínda non soaran, pero non faltaba moito para a chegada da barbarie. O seu pai, Manuel Beiras, militante do Partido Galeguista, tomou unha decisión que marcaría a infancia do seu fillo: substraelo da escola de Franco. Contratou para iso a un mestre republicano represaliado, Xesús Pereira, que nunha preceptoría compostelá logrou ensinar a ler a un feixe de nenos seguindo os métodos daqueles mestres da República que buscaban criar homes libres. Fóra estaba o día do fascismo, dentro, a noite de Galiza. Nese mundo do revés, Beiras aprendeu a primeira cousa da que Marx lle daría logo a teoría: que o día da clase dominante nunca foi o día do pobo traballador.
A filla daquel mestre, a pintora Aurichu Pereira, sería décadas despois a súa compañeira, a que o sacou do inferno e o acompañou en cada paso dunha loita incesante. Pero por aquel entón, o mozo Beiras non o sabía. Só sabía que na biblioteca do seu pai había algo máis duradeiro que as armas de Franco: as frases de Otero Pedrayo, os versos de Carvalho Calero, a voz de Paco del Riego. Aquelas cousas non brillaban, pero estaban encendidas, como un farol escondido entre as pedras eternas dunha nación incesante.
El mesmo o dicía: «Nacín co Frente Popular.» Non era unha licenza literaria. Era unha realidade: o seu corpo estaba na España de Franco, pero a súa alma pertencía desde o principio a unha república que aínda non chegara.
En 1957, Beiras chegou a París. El mesmo confesou despois que antes de irse era un «liberal moderado», «radical só no antifascismo». É dicir, un mozo galego de clase media, educado, cortés, crente no progreso como presente e futuro dunha humanidade liberada.
Aquel París destruíuno en certa maneira.
A guerra de Alxeria ardía nos xornais. Fanon escribía Os condenados da terra. Memmi escribía Retrato do colonizado. Beiras lía aquelas cousas nas bibliotecas da Sorbona e facía o que fixeron tantos intelectuais do Terceiro Mundo da súa xeración: mesturar a Marx co po das colonias, deulle unha fonda calada a aquelas loitas e xa non as logrou deixar nunca. Con elas regresaría á súa terra natal.
El mesmo o explicou con claridade: «Descubrín que moitas das construcións ideolóxicas que recibira viñan da miña relación con Piñeiro e eran extremadamente conservadoras, esa cousa da decadencia de Occidente.» Foi un golpe de estado na alma. Xa non era o «príncipe» educado pola vella xeración nacionalista para herdar o seu legado. Era outra cousa: un marxista que medía a nación coa vara da clase.
Volveu a Galicia e fíxose a pregunta que entón case ninguén facía: por que é pobre Galicia?
En 1972 deu a resposta. A pobreza non é destino. Non é preguiza. Non son as montañas, nin a choiva, nin o minifundio. A pobreza é un proceso. Galiza foi colocada nunha posición estrutural: exporta enerxía e materias primas, exporta man de obra, e o que recibe sempre vale menos que o que entrega. Denominouno colonialismo interior. Aseguraba que Galiza, dentro do sistema español, era como unha muller encerrada polo seu marido: pode cociñar, pode varrer, pode parir, pero non pode preguntar «podo irme?».
Aquela teoría sacou o nacionalismo dos salóns culturais. Xa non se trataba simplesmente de quen somos, senón de quen se beneficia da nosa pobreza.
En 1985, Beiras entrou no Parlamento galego cando o BNG tiña un só deputado: el. Un home, sentado nunha sala enorme, enfronte Manuel Fraga, ministro da Gobernación con Franco, agora presidente eterno da Xunta. Para moitos, aquilo era un home fronte a unha montaña. O tempo demostraría o contrario.
O 10 de marzo de 1993, o Parlamento debatía unha reforma electoral para subir do 3% ao 5% o limiar de entrada. Fraga dixéralle días antes que a súa forma de protestar lle recordaba a Jruschov na ONU. Beiras puido escoitalo perfectamente. Días despois, quitou un zapato. Levantouno e estrelouno contra o seu escano. «Non estamos dispostos a cavar a nosa sepultura antes de que nos fusilen», dixo. E saíu do hemiciclo cos deputados do BNG. Meu pai sempre me conta que mentres miña avoa, a súa nai, o tildaba de tolo, el regresaba sobre os seus pasos no corredor da casa familiar para escoitar a un político diferente, a un representante do pobo que non permitía que a voz do mesmo fose ninguneada no parlamento que debería ser a súa casa.
Non era teatro. Era un home ao que lle quitaran as canles lexítimas dicindo a todo o mundo: este sistema está a expulsar a quen non pertence aos dous grandes partidos, e el non pensaba marcharse en silencio. Fraga regaloulle aquel símil. Beiras aceptouno. Sempre lle soubo dar a volta á arma que lle tendía o inimigo.
Vinte anos despois, en 2013, se as contas non me fallan, xa con setenta e sete anos. Nun debate sobre a foto de Feijóo co narcotraficante Marcial Dorado, levantouse, camiñou ata a Presidencia e golpeou a mesa co puño, esixindo «un pouco de decencia». Feijóo mencionara o do zapato. Beiras respondeu co puño. Un ancián, no Parlamento, co sangue intacto nas veas, falando con zapatos e puños. Porque hai momentos en que a linguaxe xa foi secuestrada polo poder.
En 1997, Beiras levou o BNG ao seu teito histórico: dezaoito escanos, por riba do PSOE, segunda forza de Galiza. Empezou só, cun escano, e converteu unha forza case inexistente na alternativa real.
Toda a súa vida se negou a ser «O Beiras», aquela figura mítica. Dicía: «Nunca me crin un caudillo, nunca me crin O Beiras. Eu sabía que iso era un mito.» O mito necesita certezas, e el vivía na discusión permanente. O mito necesita unha imaxe fixa, e el cambiaba, corrixíase, contradicíase. Incluso erraba. O mito necesita un pedestal e el prefería unha mesa chea de libros. Unha inmensa mesa e unha sala chea de títulos indispensables, fume e innumerables anécdotas que regalar ao seu oínte.
Puxo alcumes aos seus adversarios con precisión de poeta. Fraga na súa vellez era «Fragagá». Non era simple insulto: era unha arma. O nome é parte do poder. Quen ten o poder de nomear, ten o poder de definir. Beiras quitáballe ese poder a quen crían que o seu nome era a súa autoridade.
A finais dos setenta sufriu unha grave crise nerviosa, unha etapa que el chamaba «o descenso aos infernos». Foi Aurichu quen o trouxo de volta. E el converteuse nun dos primeiros políticos galegos en falar abertamente da enfermidade mental, cunha serenidade que desarmaba: isto non é unha maldición, é unha enfermidade. Nunha cultura política que usaba a loucura como insulto, el converteuna en realidade.
Aurichu morreu en 2023 e Beiras dixo: «En certo modo morrín con ela. Xa non sei moi ben quen son. Só sei que ela vive dentro de min.»
En 2012 abandonou o BNG e fundou Anova. Despois acusou con razón a Yolanda Díaz de «traizón». Fundaran xuntos AGE, a experiencia electoral de 2012 que lles deu nove deputados e devolveu a Beiras ao Parlamento con setenta e seis anos. Logo veu En Marea, a ruptura, as acusacións mutuas. Beiras non maquillou nada. Non era dos que se converten en santos o día do funeral.
En 2024, con oitenta e oito anos, Beiras fixo unha cousa. Apoiou publicamente a Ana Pontón e chamou á unidade da esquerda. Non era cálculo político. Era un vello que recoñecía que hai batallas que non se terminan e que hai que pasárllelas a outros. Sabía perfectamente que o nacionalismo galego necesitaba reconciliarse con Beiras e Beiras necesitaba o camiño cara á paz absoluta co seu pobo.
O 8 de outubro de 2026 falecía na súa casa de Brión. Tiña noventa anos. Quen estivo cerca din que non morreu dunha enfermidade concreta. «Simplesmente deixouse ir.»
Quen o coñeceu din que Beiras era un home de contradicións. Agudo, erudito, implacable, nunca finxiu modestia. Fundou o BNG e abandonouno. Impulsou o experimento máis potente da esquerda galega e viuno desfacerse en loitas internas. Ás veces insultou a máis xente da que o insultou a el, pero posiblemente tamén regalou apoio e tempo sen medir o que lle devolvían.
Pero hai algo que nunca cambiou: negouse a tratar os problemas complexos con respostas simples. Era un político doutro tempo, un tempo que nos deixa en certa medida coa súa marcha. A contradición de clase e a contradición nacional eran, para el, dúas caras da mesma moeda. Non se podía resolver unha sen a outra. Dicía que se unha nación non ten Estado, a súa liberación nacional vai unida necesariamente á liberación de clase.
Tomaba de Gramsci unha frase: «O pesimismo da razón, o optimismo da vontade.» É dicir: podes ver con claridade o mal que está o mundo, pero non podes abandonar por iso a loita por cambialo.
Baixo algunha pedra da cidade vella de Santiago hai outra Galiza. Non está nos monumentos, nin na historia oficial, nin baixo a base de ningunha estatua. Está no Camus que Beiras traduciu ao galego, nos alcumes que puxo aos seus inimigos, nos ollos de Aurichu Pereira, nos escanos do Parlamento que aínda recordan o ruído dun zapato ou nas rúas que pisou sempre en lota.
Beiras non deixou unha estatua, deixou semente. E a semente non precisa pedestal, a semente só precisa chan. Os que aínda cren que nación e clase non son dúas palabras senón unha, os que aínda comprenden que en ocasións é preciso elevar a voz ante as inxustizas, os que aínda recordan que Fraga lle regalou un símil a Beiras e Beiras converteuno en arma.
Cando el estaba, Galiza era unha pregunta. Marchou e a pregunta segue aí. Non é unha perda. É o máis valioso que lle deixa a esta terra: unha pregunta que nunca se pode pechar sen lograr a liberdade de todo un pobo.
O amencer de Galiza aínda está lonxe. Pero Beiras demostrou que mesmo na noite máis profunda debemos sementar.
Que a terra che sexa leve, mestre.
Se el primero en comentar