Entrevistamos ó dramaturgo e actor Santiago Cortegoso, que ven de estrenar, coa súa compañía Ibuprofeno Teatro, a obra Reconversión.
Por Angelo Nero | 14/02/2025
A palabra Reconversión aínda é unha espiña cravada na gorxa de moitos dos que viviron a unha e outra beira -aínda que non só- da Ría de Vigo. O motor económico e industrial da comarca, nomeadamente os estaleiros e as empresas auxiliares que traballaban para o naval, sufriron o embate da “modernidade”, pois seica para ser europeos, para ser modernos, había que desmantelar o noso corazón de metal. Máis non foi sen loita, os traballadores de Ascón, de Vulcano, de Barreras, que xa protagonizaran unha heroica folga no 72, en plena ditadura, volveron ás rúas para enfrontarse, desta xeira, a un goberno socialista.
O pai do dramaturgo e actor Santiago Cortegoso, nado na parroquia moañesa de Domaio, comezou a traballar nun destes estaleiros, no de Ascón, situado na parroquia lindeira de Meira, a mediados da década dos cincuenta, cando so contaba 14 primaveras. Viviu o ciclo de mobilizacións que tiveron o seu inicio no 72, e a loita contra o peche do estaleiro, que pechou as portas, finalmente, no 84, deixando sen traballo a máis de 2.000 traballadores. Alí comezou unha penosa reconversión para eles, sobre todo para os que non conseguiron integrarse noutras empresas do metal, ou da construción.
Agora o seu pai, xa octoxenario, sufre unha demencia que borra, pouco a pouco, os recordos daquelas loitas, e o seu fillo fai un exercicio de memoria histórica, isto é, de recuperación da memoria colectiva, dende a memoria familiar.
Para que siga medrando a nosa Memoria, que en NR ten un lugar salientable, falamos con Santiago Cortegoso, e o primeiro que queremos preguntarlle é se “Reconversión” xurde conscientemente deste plantexamento da recuperación da Memoria, dende a intimidade das lembranzas familiares, á dun país na que semella que, cada vez máis, medran os chamados ó esquecemento.
É un exercicio de memoria, e eu sempre digo que a obra está constantemente pivotando entre o intimo e o político. A min interesábame moito falar da Reconversión, do fenómeno social, que supuxo a nivel político, no que supuxo na entrada da modernidade, na Comunidade Económica Europea. Como a política deste país virou cara outros intereses que non eran, precisamente, os de consolidar un tecido industrial que fora bo para o pobo, senón que se puxo ó servizo doutros intereses, pola entrada na Unión Europea, por enriba de todo. Pero, claro, para min é inevitable afrontalo dende o punto de vista propio, familiar, como vivín iso na casa resultábame moi complicado tratalo dunha maneira aséptica ou crear unha obra de ficción baseándome no que pasou, etc. Iso foi un dilema moi grande que tiven cando comecei a escribir, e enseguida se resolveu cara este lado, cara plantexalo cara algo moi autobiográfico no que eu mesmo me meto na obra e falo da relación co meu pai. Iso non quita que na obra se trate o que se viviu, as asembleas, as manifestacións, o conflito en si, sendo meu pai un máis dos que estaba alí. Pero a obra sempre está oscilando entre estas dúas dimensións, o intimo, a vida do meu pai, a miña relación con el, e o político, o que pasou en global arredor da Reconversión.
A obra ten moito da biografía do teu pai, pero imaxino que tamén mergullarías en moitas hemerotecas da época para documentarte sobre as loitas que se produciron a raíz da reconversión naval, ¿que cousas te sorprenderon durante ese proceso de investigación previo e como foi este traballo?
Eu tirei man de moitas cousas, agora con Internet buscas, as hemerotecas están moi desordenadas, pero foi un pouco complicado. Do que máis tirei, o que máis me axudou foron as entrevistas. En primeiro lugar, a nivel interno, na miña casa, porque nas familias falase de moitas cousas, outras que se dan por sabidas, outras que non se chegan a falar, entón fixen o traballo coa miña nai, cos meus irmáns, de quitar os recordos familiares, pouco a pouco, de ir sacando o tema, ir preguntando, ¿que pasou cando?, porque eu era un neno pequeno, neses momentos, e me lembraba dunhas cousas si e doutras non.
E logo houbo dúas persoas que me axudaron un montón, que foron Manuel Pérez Rúa, que é un sociólogo moañés, que escribiu unha tese doutoral sobre o desenvolvemento urbanístico neses anos, porque Ascón está moi relacionado co desenvolvemento do concello nese momento, el ademais traballou en Ascón, na sua mocidade, e ademais foi técnico de cultura do Concello de Moaña, é unha persoa que coñezo moito, e esa entrevista con el foi moi útil. E a segunda persoa é Manuel Meira, alí chámalle todo o mundo Meiriña, que era un traballador de Ascón, un sindicalista histórico, que era un dos cabecillas das mobilizacións, o sea, que o viviu en primeira persoa. Esas dúas entrevistas para min foron fundamentais.
E unha das cousas que me chamou a atención é que houbese tan pouca documentación sobre isto. Non hai ningún ensaio, ningún documental, ningún traballo que trate especificamente o tema. É curioso. Hai algunha tese doutoral a que eu non tiven acceso, porque tamén me dixeron que tampouco tiña un material moi bo. E me quedou a sensación de que está moi esquecido. Nunca se traballou ben, creo que está pendente aínda ese traballo, ese ensaio ou ese documental no que quede todo isto reflectido, antes de que morran todos os que o viviron.
Reconversión conta unha historia moi dramática, pero dende un visión moi cómica, nalgún sitio escoiteite dicir moi “entroideira”, ¿pensas que é máis doado facer ese exercicio de memoria dende o humor que dende o drama, ou é igualmente difícil afondar un tema como este?
O do humor sáeme porque son eu así. Eu creo que os xéneros en teatro é algo que forma parte do pasado, está pasado de moda, para min non existe, e creo que está máis ben na forma que cada un ten de expresarse á hora de tratar os temas. Nos meus traballos sempre hai moito humor, moita ironía, e neste caso a historia é moi dramática, o fondo, o que pasou, é dramático, hai momentos da obra moi duros, o público emociónase moito, pero todo o contexto histórico está tratado dende o humor.
Todos eses personaxes que saen, Felipe González, Boyer, Franco… están nunha clave moi paródica, por iso digo entroideiro, por esa fórmula que temos os galegos do entroido onde se di todo, onde se trata todo con moito escarnio, onde nos rimos de todo, onde a xente se disfraza e fai burla. Isto funciona así no espectáculo, ademais, o feito de haber música en directo de charanga, que é unha música moi popular, moi festiva, fomenta tamén este ton que está en moitísimas escenas.
Iso foi un empeño meu, en darlle a toda a contextualización histórica un carácter moi cómico, moi paródico, porque non me gustaba caer nunha peza documental, seria, na que se dan datos, etc. Non, prefería, por exemplo, cando sae Franco, sae con Rodolfo Langostino que ven a estar con el para negociar por Pescanova para que lle de cartos para facer barcos. Facer escenas deste tipo, que están explicando o que pasou pero dende un punto de vista moi paródico, con moito humor.
Eu creo que o humor e a comedia é unha arma de crítica social, de narrativa, e funciona coa mesma efectividade que as escenas serias. Eu utiliceino, como utilizo en moitas obras, é algo que me gusta, traballar dende a comedia, aínda que os temas que se traten na obra sexan serios, é totalmente compatible.
Ademais de escribir o guión da obra, nela te interpretas a ti mesmo, “O Fillo” daquel obreiro de Ascón, que loitou e padeceu os efectos secundarios da reconversión, ¿como foi atravesar o espello para pescudar nas túas propias lembranzas, nos teus sentimentos respecto ó teu pai, e como trasladas todo isto á escena?
Iso foi unha dubida moi grande que tiven, si esta trama do fillo, do que me pasou a min mentres investigaba sobre meu pai, se introducila na obra ou non. Este texto escribiuno dentro do Laboratorio de Escritura Teatral da Fundación SGAE, a nivel estatal. Os laboratorios son unha especie de grupos de traballo nos que, neste caso, seis autores, de diferentes partes de España, se van reunindo periodicamente, e van seguindo os procesos de escrita, uns dos outros. E unha persoa titora que vai revisando todo. E os meus compañeiros, cando plantexei esta dubida, -non sei se meterme a min, porque esta trama me está condicionando moito-, unanimemente me dixeron si, iso é moi interesante para a historia, ese punto de vista teu, de como ti te sentes mal a chegar tan tarde a contar isto, porque teu pai agora xa non ten memoria, e como ti exerces ese papel de ser a memoria do teu pai, esa trama é moi importante e deberías metela.
E, a partir de aí, eso condicionou moito a escrita, o xeito de que non sexa unha historia da Reconversión en xeral, ou que conten a historia de varios obreiros ou algún obreiro ficticio, que represente o que pasou, as vidas de moitos, non, colles un caso real, e ademais moi próximo a min, e métome tamén na obra a contalo. Iso implica unha aposta a nivel emocional moi grande, eu teño unha implicación no proxecto moi potente, tamén a nivel familiar, cun traballo coa familia, pero tamén lle achega unha autenticidade, un universo emocional moi grande á peza, que doutra maneira non tería.
A música tan unha presenza destacada en Reconversión, que comeza a ritmo de charanga, e onde os actores tamén exercen de músicos. “Se non podo bailar, no é a miña revolución”, dicían no maio francés, e aquí, a ritmo do “Xirarei” de Xil Ríos, podíamos dicir ”Se non podo bailar, non é a miña Reconversión”, ¿que importancia ten a banda sonora no rescate da memoria? E ¿quen é o responsable da dirección musical da obra?
A música é fundamental. A obra é case un musical, porque estamos tocando música en directo todo o tempo, e esa charanga, que está presente todo o tempo en escena, toca os temas da época, está ambientando historicamente toda a acción, música dos sesenta, dos setenta, dos oitenta, música popular ademais, música de verbenas, porque eu apostei en todo momento por darlle esa ambientación do mundo rural, das verbenas.
Ao contrario desa idea que se ten habitualmente, de que a Reconversión do sector naval é algo de Vigo, algo moi urbano, moi relacionado cos Resentidos, por exemplo, cunha música moito máis moderna. Meu pai, seus veciños, seus amigos, eran xente que viña do mundo rural, do sector primario, e nunca deixaron de ter horta, de cavar na veiga, ou de facer pesca de baixura, era xente moi humilde, do rural, e o seu referente cultural era a verbena, non era a música máis moderna, americana, unha música de extracción máis urbana. Esa é a música que sae na obra, a música popular, de baile. Evidentemente, a charanga está interpretando música en directo, hai moitas escenas con música, sae Xil Ríos a cantar, e iso a nivel local é moi importante.
Polo tanto a música fai unha contextualización histórica e tamén nos da un sentido ós que saímos aí, somos unha troupe de cómicos-músicos, que saímos a contar a obra, formamos un coro que vai narrando, logo pasamos a facer os personaxes, etc, e nos da unidade como elenco.
A dirección musical é de Alonso Caxade, que é un músico moi prestixioso, moi talentoso, ten moita experiencia, ademais, en instrumentos de vento, e fai a dirección da charanga, fixo as partituras tamén, e un pouco se encargou da banda sonora. A selección musical é miña, porque forma parte do texto, da ambientación histórica, pero hai algunhas pezas, algúns efectos, que foron deseñados por el, e que foi traballando con nós.
No escenario hai oito actores e actrices que dan vida a mais de vinte personaxes, e ademais tamén tocan diversos instrumentos, mentres viaxan por diversas épocas e espazos, como nunha cámara do tempo, ¿como afronta o elenco este esforzo extraordinario de poñerse na pel de diferentes personaxes en diferentes épocas, e como se plantexa poñer todo isto en escena?
No texto orixinal da obra, eu introducín moitos coros. Introducín un coro que vai narrando a historia cunha cámara que vai recorrendo o espazo e o tempo, e ese coro vai narrando dunha maneira obxectiva, os planos da cámara, o que ve, a ría, a aldea, o estaleiro, as persoas, vai viaxando no tempo, pasado, presente, métese nas cousas máis pequenas e nas cousas máis amplas. A obra ten unha perspectiva moi cinematográfica, é como unha película que se monta na cabeza do personaxe do Fillo, que son eu, que se imaxina toda a vida do pai nese contexto.
Para dicir todo ese texto de coro, esa charanga emprega a música, e a propia musicalidade se aplica ó texto, e dese propio coro, deses oito actores que están alí, van saíndo os personaxes con pequenos elementos de caracterización, cambiando unha chaqueta, unha perruca, con cambios moi sinxelos van facendo diversos personaxes. Nese sentido é unha obra moi dinámica, de moi difícil execución, para nós é un esforzo moi grande cada función, tamén cambiamos o escenario continuamente, a escenografía é un andamio grande que se vai transformando, nos cambiamos as táboas, os ferros, e vamos transformando os diferentes espazos. É un esforzo moi grande, o elenco fixo un traballo brutal, a verdade que estou moi agradecido, encantado cos traballo dos actores, foi unha pasada, moi intenso todo, en seis semanas botouse a obra a andar. Tamén co traballa do equipo, escenografía, vestiario, iluminación, etc, é un equipo de vinte persoas, é un esforzo moi grande a nivel económico, pero tamén a nivel de traballo.
Unha produción tan grande é moi arriscada, tanto a nivel económico como a nivel artístico. Estrear estes proxectos tan grandes é complicado en todos os sentidos. Pero creo que alguén o ten que facer, que as compañías que estamos máis asentadas debemos levalas adiante, debemos ser atrevidos. O teatro galego sempre se asocia cun espectáculo de dous ou tres actores, cun pequeno formato, que cada vez está pasando máis, debido ás circunstancias de produción, temos a precariedade continuamente, pero creo que esta ben, que de cando en vez apareza un espectáculo grande, que demostre que no teatro galego se poden facer cousas tamén neste formato. Non vamos a ser sempre o fillo pobre que fai cousiñas pequenas.
Con Marián Bañobre fundades Ibuprofeno Teatro -a compañía que interpreta Reconversión- en 2010, ¿cal é o voso balance destes 15 anos de andaina, e cal é o diagnostico que facedes da escena teatral do noso país?
Ter unha compañía cada vez é máis difícil, falta unha aposta máis decidida polo teatro e pola cultura en xeral neste país, e as circunstancias prácticas nas que nos movemos son moi precarias. O noso balance é que artisticamente ben, a compañía permitiunos levar adiante proxectos propios, que foron desenvolvendo unha linguaxe teatral que nos fomos elaborando, e que fomos investigando ó longo dos anos, eu se non tivera esta compañía non podería levar a escena todos estes textos que montei, entón o meu traballo como autor tamén se vería moi limitado, co cal ter unha compañía case é unha condición para un autor, para que as súas obras se acheguen ó público. Logo, a nivel práctico, é moi duro cada día máis xestionar todo isto, manter unha compañía é moi complicado, e necesitamos moito máis apoio. Pero, en fin, isto é unha cuestión de paixón, tamén, de ganas, de aposta vital, de dedicarlle unha vida a facer teatro, e aí continuamos, meténdonos en proxectos, ademais que non nos manda ninguén meternos en cousas tan complicadas, pero o corpo pídenos iso e metémonos aí, máis polo que nos pide a nosa faceta artística nese momento, que o que nos pide a económica.
O diagnóstico teatral? Estamos nun momento de explosión artística, estase facendo moi bo teatro aquí, están nacendo compañías novas, as compañías veteranas están acadando un nivel altísimo, pero é moi difícil sacalo fora, por falta de iniciativa, e é moi difícil producir dende aquí e movelo, porque falta unha aposta moi decidida por parte das administracións.
Se el primero en comentar