Entrevistamos á escritora Elena Comesaña, que ven de publicar a súa cuarta novela: «Os tempos que nos agardan», onde rescata a historia de Ánxela Iglesias Rebollar e Xose Niebla, asasinados polo fascismo en Vigo, en 1937.
Por Angelo Nero | 5/12/2025
A viguesa Elena Comesaña facía unha radiografía emocional dunha muller de avanzada idade e moral estrita, na súa primeira novela, “Querida Lola” (2021), co escenario da pandemia paralizando a cidade de Vigo, no que a protagonista redactaba o seu testamento para os seus tres fillos, provocando un verdadeiro terremoto no seo da súa familia. E no seu segundo libro, “Las ruínas del Gran Hotel” (2021) e no terceiro, “Detrás de la noche más oscura” (2022), situou a historia nun lugar emblemático para ela: Mondariz Balneario. Comezamos preguntándolle, ¿como espertou esta pulsión narrativa que, en pouco tempo, xa se transformou en catro novelas publicadas?
A min gústame dende sempre. A miña primeira novela quedou perdida no medio do feixe de ordenadores que pasaron pola casa. E, na pandemia, deume por comezar a facer talleres de escritura, e fixen un con Pedro Crenes, e de aí saíu unha novela, pero como tiñamos unha data para rematar o taller, remateina pronto e quedoume algo curta. El animoume a publicala, é logo do confinamento, puidemos coñecernos en persoa, e prometinlle mándala a algunha editorial, e as valoracións foron boas. De aí saíu “Querida Lola”, que publiquei primeiro en castelán en Círculo Rojo, e logo en Ir Indo, traducida por miña filla, que é tradutora. E xa saíu a segunda “Las ruínas del Gran Hotel”, que presentei en Mondariz Balneario, coa sorte de que o día antes da presentación puxouse en contacto comigo o presidente da Fundación Mondariz, para facer unha edición especial para eles. E a terceira, “Detrás de la noche más oscura” foi un encargo da Fundación, é realmente unha precuela. E aquí foi onde comencei a falar dos represaliados.
“Os tempos que nos agardan”, a súa cuarta novela, afonda tamén nunha dramática memoria familiar, a de Ánxela Iglesias Rebollar e Xosé Niebla, que, a través das súas palabras, convertese en memoria colectiva, nesa Memoria Antifascista dunha cidade que sufriu, dende a lectura do bando de guerra, o 20 de xullo de 1936, una represión cega e brutal, que adquiriu modos de xenocidio nunha Galiza na que, lembremos, non existiu ningunha guerra civil, nin máis batallas que as das barricadas do Calvario ou as que deron nos montes os fuxidos que, co tempo, formarían a resistencia guerrilleira. Aínda que non son os protagonistas principais da novela ¿Como chegas á historia de Ánxela Rebollar e Xosé Niebla, e como foi a tarefa de documentación previa para comezar a construír o armazón da novela? ¿falaches coa familia Niebla? ¿tiveches algún historiador de referencia?
Teño un amigo, Victoriano, que está na Asociación da Memoria Histórica de Camposancos e da Fosa Común de Sestás, e este díxome que tiña que escribir sobre a nosa memoria, e falou da historia de Xosé Niebla e de Ánxela Rebollar. Eu sabía que foran asasinados, pero descoñecía case todo da historia, só me apuntou os datos principais: que foran mortos por agochar a uns fuxidos, que deixaran dous fillos orfos e que ela estaba embarazada de sete meses, e que os asasinaran na subida ó Monte da Guía. Impactoume tanto que lle prometín que escribiría sobre este feito. Victoriano díxome tamén que había un neto da parella que marchara a Barcelona, e estiven un ano detrás da pista, pero non houbo xeito. Ata que falei coa Asociación de Veciños de Teis, e dixéronme que viña ese neto, Pepe Niebla, a presentar o libro que escribira sobre os seus avós, que publicaba co Instituto de Estudos Vigueses. Así que chamei ó meu amigo Evaristo Pereira, e a través do presidente do IEV, puiden contactar co neto de Ánxela Rebollar e Xosé Niebla. E coñecer a esa familia foi fantástico. Tamén para eles. Pepe emocionouse moito cando lle dixen que escribira unha novela na que os seus avós eran co-protagonistas. Reuninme con el e co seu irmán, e dende entón temos unha estreita relación.
A represión franquista no noso país, onde non houbo fronte de guerra, comezou o mesmo día do golpe de estado, pero foi especialmente cruel coas mulleres, pois foron moitas as violadas, as rapadas, tamén moitas mulleres sufriron prisión, moitas funcionarias foron depuradas, e mesmo foron asasinadas, ¿esta guerra contra as mulleres está suficientemente reivindicada ou pensas que, incluso dentro dos colectivos da Memoria, foron durante moito tempo esquecidas?
Penso que non están tan reivindicadas como debían pero porque non había tanto coñecemento. Actualmente os colectivos da Memoria están sacando moitas historias de mulleres represaliadas. Quizais porque moita da documentación que había encargáronse de destruíla, e no que quedou se lle deu máis importancia ós homes, porque eran as figuras destacadas, os alcaldes, concelleiros, dirixentes sindicais, e as mulleres quedaban nun segundo lugar. Pero agora, afortunadamente, se lles está dando voz a esas mulleres silenciadas.
Nestes tempos, onde o fascismo semella que volve a ocupar as rúas, os parlamentos, as escolas, son moitos os que falan de que non hai que abrir feridas -sobretodo os que non teñen a ninguén represaliado na súa familia-, pero, ¿esas feridas, aínda que non sexan propias, tamén sangran o escribir libros como “Os tempos que nos agardan”? Por outra parte, a portada do teu libro, obra dun dos grandes ilustradores vigueses, Evaristo Pereira, tamén destacado activista pola Memoria, presentan a un pistoleiro falanxista xunto a un rapaz, ¿cal é o que querías mostrar con esta imaxe?
E tanto que sangran. O meu avó era falanxista, a quen lle dediquei a novela. De feito esta portada tan fermosa, coa que me agasallou un dos grandes ilustradores vigueses, Evaristo Pereira, non era o que eu me agardaba. Eu fíxenlle un resumo da novela, facendo forza na presenza de Cristo, o can, da leiteira, e eu pensaba que ia presentarme un debuxo con estes elementos, con barcos de fondo, e cando me chegou isto fiquei trastornada. Chamei a Evaristo e díxenlle que non tiña que ver co que eu esperaba para a portada, ¿que é isto? El díxome, pois un falanxista ensinándolle a un rapaz os principios do Movimento. E eu caín en que era como unha foto miña co meu avó, cando era pequena. Mostrei a ilustración en casa e miña filla dixo: o avó Manolo! E a miña tía, a súa filla máis nova tamén pensou o mesmo. Eu penso que Evaristo ten unha intuición especial e unha sensibilidade marabillosa.
No libro tamén está presente o amor, ese amor en tempos de guerra que semella que salva do horror, dalgún xeito, ós protagonistas, ¿tiñas de antemán a idea de incluír este elemento no novela para alixeirar o terrible drama que sofren?
Pois non. Eu sempre digo que non son a típica escritora que fai un mapa das personaxes. Eu penso unha historia e a vou argallando na miña cabeza. Tomo notas cando son moitos protagonistas, pero non pensaba no primeiro momento nisto, pero cando estaba cos sucesos do chalet de Estanislao Nuñez, pensei que era un bo elemento dramático, para truncar esa historia de amor, que deixara medrar ao longo das páxinas. E penso que o resultado foi positivo.
Tamén te achegas á vida das clases traballadoras, a esas que, desgraciadamente, son invisibilizadas á hora de contar á nosa historia, xente que loitou por uns ideais e que sufriu unha represión de proporcións inimaxinables. ¿Hai que reivindicar a memoria proletaria, esa que está chea de xentes do común, pero imprescindibles para facer efectivos os grandes cambios da historia?
Por suposto, senón fora polo pobo, que sería do conxunto dun país, dunha identidade colectiva? Estase vendo agora mesmo, coa política estatal, que a xente do común xa está saíndo á rúa, sen convocala. Se nós non pelexamos polo noso, e non somos quen de manter as liberdades e dereitos que conseguiu o proletariado, quen o vai facer? Os poderes? Dende logo non van mellorar as nosas vidas, somos nós os que temos que loitar por elo. Como fixen eu e a xente da miña xeración, coas folgas do naval, que eran manifestacións de solidariedade, facendo barricadas e o que fixera falta. Toda a miña familia traballaba en Ascón e había que tomar parte naquela rebelión. Agora ergo barricadas de papel, pero dende onde poida, aportarei o meu grao de area para loitar contra o fascismo e dar a coñecer todas estas historias tan duras que aconteceron e que non se poden esquecer. Porque xa sabemos que o pobo que non lembra a súa historia está condenada a repetila.
Tamén se di aquelo de que a poesía é unha arma cargada de futuro. Ti pensas que a literatura, en xeral, é un instrumento de combate, contra o fascismo e contra esa desmemoria que nos queren impoñer?
Penso que si, é penso que máis xente debería optar por este tipo de literatura para lembrar, para recuperar a nosa Memoria Antifascista. Agora, cando están sucedendo cousas como o do Fiscal Xeral do Estado, penso que hai que lembrar, hai que escribir sobre o que está pasando.
Por último, gostariamos saber que resposta estás atopando entre os lectores do libro, e se estás, agora mesmo, comezando algún novo proxecto literario.
Xa estou pensando na próxima novela, e xa teño o consentimento da familia sobre a que vou escribir.
Se el primero en comentar