Trinta e dous anos despois da súa morte, a Coordinadora de Traballadores de Andalucía lembrou en Almodóvar del Río un xornaleiro e militante libertario marcado pola represión franquista.
Por Miguel Hernández Bernárdez | 30/10/2026
Unha data e dous nomes entre as flores
Sobre a pedra escura dunha sepultura, as flores brancas e vermellas rodean dúas cintas. Unha di «Antonio y Rosario»; a outra, «Ejemplo de lucha obrera». A imaxe, recibida polo autor desta crónica, documenta un dos xestos da homenaxe dedicada o 24 de outubro de 2026 a Antonio Ramos Palomares, coñecido como «El Carbonero». Non fai falta engadir unha frase á fotografía para comprender que quen acudiu quixo deixar constancia dun recordo.
A Coordinadora de Traballadores de Andalucía (CTA) convocara o acto ás 10:30 horas no cemiterio de Almodóvar del Río, provincia de Córdoba. A data chegou catro días despois do aniversario do seu falecemento: Antonio Ramos morreu o 20 de outubro de 1994. Trinta e dous anos pasaron desde entón. A homenaxe volve poñer o foco nunha biografía vinculada á vida dos xornaleiros, á militancia anarcosindicalista e ás consecuencias da ditadura sobre os traballadores e as súas familias.
A vida que hai detrás do alcume
Antonio Ramos Palomares naceu en Villanueva de Córdoba e pasou boa parte da súa vida en Almodóvar del Río. Traballou desde novo e militou na Confederación Nacional do Traballo (CNT). O seu compromiso político e sindical forxouse nunha Andalucía atravesada pola desigualdade no campo, os conflitos pola terra e a organización obreira. O alcume de «El Carbonero», ligado a un dos seus oficios, foi o nome co que o lembraron compañeiros e familiares.
Durante a Guerra Civil participou en experiencias de organización campesiña e na resistencia de sectores libertarios. Tras a vitoria franquista coñeceu a detención, o cárcere e a vixilancia. Unha ficha biográfica recollida polo proxecto memorialista Todos los Nombres documenta o seu encarceramento e a súa actividade clandestina posterior; a entrevista que lle fixo Lily Litvak en decembro de 1990 permite escoitar, ademais, a súa propia reconstrución daqueles anos.
Litvak conversou con el durante tres xornadas, do 15 ao 17 de decembro de 1990, no seu domicilio de Almodóvar del Río.
Aquela fonte oral recolle a súa infancia, os seus primeiros contactos co anarquismo, a experiencia das colectividades agrarias e o recordo de compañeiros represaliados. A memoria persoal non substitúe os expedientes, pero ilumina o que a miúdo non aparece nunha relación de datas: o medo, os nomes de quen axudou e o custo cotián de continuar defendendo unhas ideas.
O recordo familiar
Un familiar de Antonio, vinculado á CTA Andalucía, xa compartira os seus recordos para un artigo biográfico publicado en setembro de 2026. Describíao como un home próximo, autodidacta e dotado dunha memoria extraordinaria. «Para nós era o tío Carbonero», resumía ao explicar unha relación persoal que se prolongou durante anos.
O seu testemuño fala tamén das consecuencias familiares da represión e da solidariedade entre quen padeceu o cárcere e a clandestinidade. É unha voz relevante, precisamente porque distingue a persoa da personaxe histórica: xunto ao militante aparecen o familiar, o veciño e o traballador. As palabras pronunciadas no acto deste 24 de outubro non se reproducen aquí porque aínda non dispoñemos dunha transcrición revisada dos audios recibidos.
A memoria obreira necesita documentos e lugares
Lembrar a «El Carbonero» non esixe construír unha lenda sen matices. Supón contrastar as súas vivencias coa investigación histórica e preguntar que ocorreu cos traballadores que, despois de 1939, foron perseguidos polas súas ideas. A entrevista de Litvak, os arquivos memorialistas e a documentación da época ofrecen puntos de partida concretos para seguir investigando.
A sepultura de Almodóvar del Río converteuse este sábado nun lugar de encontro entre historia familiar e memoria colectiva. As flores non substitúen o traballo dos historiadores, pero lembran por que paga a pena facelo: detrás dos expedientes e das estatísticas houbo persoas con nomes e apelidos, traballos, afectos e proxectos de vida.
Nun tempo en que os testemuños directos da Guerra Civil e da posguerra son cada vez máis escasos, preservar as entrevistas, identificar os documentos e transmitilos ás novas xeracións resulta unha tarefa urxente. Ese é o sentido público desta homenaxe: que Antonio Ramos Palomares, «El Carbonero», non quede reducido a un nome gravado na pedra, senón que siga sendo unha historia coñecida e contrastable.
Se el primero en comentar