Intervención do arqueólogo e investigador galego Xurxo Ayán na Homenaxe Nacional ás vítimas do franquismo na illa de San Simón, organizado pola Iniciativa Galega pola Memoria.
Por Xurxo Ayán | 22/07/2025
El Despertar Marítimo
Chego a San Simón procedente doutra illa do país, concretamente da Casa da Memoria de Xullán (Bóveda, Lugo), sede da asociación A Memoria é Náufraga. Nesa terra, a xente viu o mar en La Habana e Bos Aires. Resulta fermoso pensar esa casa como unha illa, como tantas outras que agroman polo país sementando memoria, moitas delas presentes aquí hoxe. Son illas de resistencia como tamén foron os mariñeiros anarquistas galegos que fuxiron por mar e loitaron no Monte Aia, en Donostia, a 1.000 metros de altitude, calzando as súas katiuskas de ir ao bacallau. Eses militantes de El Despertar Marítimo acabaron formando dous batallóns da CNT no Exército de Euzkadi: o Batallón Celta e o Batallón Bakunin, ambos os dous ben estudados polo historiador marinense Serxio Balchada. Estes milicianos converteron o Monte de San Pedro en Amurrio (Araba) nunha illa de resistencia armada ao feixismo, enclave que tiven a honra de escavar canda Josu Santamarina Otaola hai xa uns anos, desde a Universidade do País Basco.
Tamén foron illas de memoria e resistencia as chabolas construídas polas mulleres dos presos en Cuelgamuros. Alí, con Luis Antonio Ruiz Casero demostramos documentalmente o emprego de man de obra escrava republicana entre 1943 e 1950 e mesmo o traballo de cuadrillas de canteiros galego-portugueses, que conspiraban contra o rexime empregando o latín dos arginas. Como dicía, as mulleres erguían cabanotes na serra para estaren perto dos seus homes. Nunha desas choupanas, nunha noite de invernía e treboada, en 1948, unha muller do Carballiño (Ourense), Erundina Barco, deu a luz unha filla, María Jesús Barros Barco. Axudoulle a cortar o cordón umbilical o seu fillo pequeno. En 2021, cando fomos á procura das ruínas do cabanote con María Jesús, non a dimos atopado. Con retranca galega, aquela muller, díxonos: Perseverade, que inda habedes atopar o cordón umbilical da miña mai.
E por iso estamos aquí, cruzando esa barra de area, ese cordón umbilical que desde Cesantes nos liga á Illa da Memoria. Un cordón que debemos amarrar desde a Historiografía, a Arqueoloxía, a Antropoloxía e todas as Humanidades xuntas, canda o activismo e a militancia na memoria democrática. Cómpre un novo espertar marítimo a escala de todo o país.
Aquel Barco da Memoria
Nas enciclopedias aparece un xenérico La Coruña como lugar de nacemento do esnaquizado xeneral africanista que ouveara no paraninfo da Universidade de Salamanca, diante de Miguel de Unamuno: ¡Viva la muerte, muera la inteligencia! O que non sabe a xente do común é que o ínclito Millán-Astray nacera de xeito accidental na parroquia de Cespón, no fondo da baía de Beluso, en Boiro. Durante a guerra civil viñera de visita unhas cantas veces, para ocupar o chalet dos Baltar (caste de médicos represaliados e exiliados na Arxentina), sede do corpo de garda do campo de concentración rianxeiro. O fundador da Lexión gostaba de navegar entre o Castelo da Lúa e os castros de Neixón e guindar codelas de pan aos nenos que se mergullaban seguindo o séquito, como arroases esfameados. No ano 2006 chegou a aquel recanto do mar de Arousa outra embarcación, ben diferente, trala retirada da balea podre do fraguismo. Refírome ao Barco da Memoria. Aquela fermosa iniciativa levou ao noso equipo arqueolóxico a seguir a senda de Xesús Costa e Xesús Santos e debruzarnos sobre o traumático pasado recente desta zona de Galiza, mentres debullabamos niveis estratigráficos da Idade do Ferro no Castro Grande de Neixón (Cespón, Boiro). Alí fomos testemuñas da destrucción en tempo real, en 2007, dos restos do campo de concentración de Rianxo, un elemento máis na rede da que tamén fixo parte a colonia penitenciaria de San Simón. Desde aquela, aprendemos moitas cousas a partir do estudo da materialidade.
Comprendimos a relación estreita entre cadea de produción, fordismo e fascismo, como sinalara xa o teórico marxista italiano Antonio Gramsci. Entre capital, plutocracia, oligarquía, represión, camiños de ferro, fábricas de salgado, conserveiras, aserradoiros, conventos e mosteiros.
Descubrimos que enxeñeiros deseñaron o coñecido como Barracón Galicia, o módulo-base do sistema concentracionario franquista que perdurou na postguerra nos campos de redención de penas, nos campos de concentración e nos barracóns dos presos políticos que ergueron encoros, canles e poboados de colonización.
Desenmascaramos a lóxica deshumanizadora que procuraba a humillación do inimigo político, da Anti-España. Corpos de homes estrados en piletas de conserveiras. Cadavres de homes afogados nas rías. Cadavres de homes deitados nas cunetas. Pero tamén descubrimos a solidariedade e o heroísmo desas mulleres, esoutras madriñas de guerra que se significaron e axudaron as vítimas. E todas esas investigacións voaron por aí fóra. Foi un arxentino de Rosario, Gonzalo Company, o primeiro que reclamou o estudo arqueolóxico dos campos de concentración galegos, en 2010. Hoxe é doutor en Alemaña e un dos máximos especialistas nos lager alemáns. O madrileño Pedro Fermín defendeu a súa tese de doutoramento na Universidade brasileira de Pelotas, onde levou a cabo todo un estudo comparativo das políticas concentracionarias do franquismo en Galicia e da ditadura militar brasileira. O seu estudo etnoarqueolóxico sobre os campos de concentración de Muros (A Coruña) é de consulta obrigada para todo aquel que queira achegarse a esta realidade histórica. Son dous autores, dous exemplos dentro dun mar de pesquisa que situou desde hai décadas a Galicia no top da investigación e da recuperación da memoria histórica.
Como é posible, logo, que este proceso non fose acompañado pola promoción dunha política pública de memoria? Como é posible que o barco da memoria non saise de porto nunca máis? Como é posible que a Illa da Memoria pasase a ser a Illa do Pensamento e hoxendía sexa un remedo do Naútico do Grove, con bachatas de por medio? Como é posible que estea chantado no goberno galego o revisionismo, o negacionismo e mailo neofascismo?
26 litros de gasolina
No comezo do filme A Sociedade da Neve, dirixida por Juan Antonio Bayona, unha voz en off avisa: Se queres esculcar no pasado debes de saber que o pasado é o que máis muda. Ou como sinalaba a novelista Tatiana Tolstoya co gallo das purgas estalinistas: Na antiga URSS, o pasado é impredecible. Velaí tes. Deputados fascistas negando a realidade dos campos de concentración franquistas en sede parlamentaria. Deputados fascistas defendendo en Europa que Cuelgamuros era un monumento á reconciliación entre españois. Conselleiros da Xunta negando que teña morto ninguén na illa de San Simón.
O vello mestre francés Lucien Febvre falaba dos Combates pola Historia, e abofé que estamos en tempos de guerra cultural e historiográfica. Por iso, revisitar San Simón é tarefa obrigada para especialistas e cidadáns, para artistas e documentalistas, para docentes e monitores de lecer. San Simón é un lugar de memoria dacordo co artigo 49 da Lei 20/2022 de Memoria Democrática. E así é porque a propia documentación franquista o corrobora. O que fixeron aquí os perpetradores sitúa a San Simón na tríada capitalina da represión feixista na Península Ibérica, canda outros dous lugares que coñezo ben: o campo de concentración de Castuera en Badaxoz e o cárcere de mulleres de Saturraran en Mutriku (Gipuzkoa).
Castuera partilla con San Simón seren un espazo de clasificación e exterminio, as inhumanas condicións de vida impostas polos seus directores e que levaron a tomar medidas ás propias autoridades sublevadas, as sacas nouturnas e a corrupción xeralizada. En Castuera escavamos por vez primeira latrinas dos presos, onde eran humillados á vista de todos e mesmo apuntados con ametralladora polos gardiáns. Ese cheiro a merda e a miseria non desaparece co paso do tempo. Os restos do campo de Castuera salváronse grazas á sociedade civil, á mobilización social que levou ao Parlamento extremeño a declarar este lugar Ben de Interés Cultural, en oposición aosinterés do aristócrata propietario dos terreos.
Pola súa vez, Saturraran é un catálogo aberrante de atentados contra a dignidade e os dereitos das mulleres, crimes cometidos por monxas católicas sen piedade. Un antigo balneario foi reconvertido en centro de reeducación de roxas. Hoxendía un parking de acceso á praia ocupa o solar dese lugar de memoria. A miña alumna Garazi Lizaso Manterola fixera un traballo extraordinario sobre aquel centro de tortura, premiado pola UPV/EHU en 2017. Un goberno que dispón de oficina de atención ás vítimas do terror (entendido desde 1936), do instituto Gogora, dunha Comisión de Dereitos Humanos, dunha liña de subvencións propias a proxectos de investigación sobre Memoria Democrática, etc., etc…
Neste contexto tan desigual, San Simón e todos os lugares da memoria do 36 en Galicia, deben visibilizar, publicitar, publicar, diseminar, divulgar a verdade. Aquilo que alicerza un relato científico, verquido en traballos referenciais como o de Xoán Carlos Abad Gallego ou o de Antonio Caeiro, Juan González e Clara Mª de Saá. Investigacións que recollen as falcatruadas de seres ignominiosos como o director da prisión Fernando Lago Búa, o médico forense Francisco Bustelo, o tenente da Guardia Civil Francisco Rodríguez e o malnacido Padre Nieto. Pesquisas que dan a coñecer a queixa do alcalde fascista de Vigo en 1941, Luis Suárez Llanos-Menacho, farto de ter que enterrar os presos no seu concello, e cheo de ter que pagar os gastos de desprazamento dos cadavres, de entre eles, 26 litros de gasolina diarios. Novamente atopamos aquí a maximización de beneficios, a minimización dos custes. Aínda lle proían ao alcalde os 26 litros de gasolina. É iso o que vale un home?
Esta xentalla foi a responsable da morte de máis de 500 presos e de ter convertido a illa e o buque-cárcere anexo nun auténtico pesadelo para milleiros de republicanos.
A Ilha da Fantasia
No arquipélago da historia global da humanidade, hai illas que xermolan como metáforas da liberdade e, pola contra, hai outras ínsulas que fican no imaxinario como lugares vencellados á distopía do terror. Grazas ao africanista e colega catalán Gustau Nerín, coñecemos as tribulacións da illa de Annobón, colonia española no Oceáno Atlántico que pertence hoxendía á Guiné Ecuatorial. A recén nada II República Española enviou aló ao cabo da Guardia Civil Restituto Castilla, quen en 1931-1932 quixo instaurar o socialismo utópico e rematou coma un tirano liliputiense ao xeito do que faría Trujillo noutra illa do Caribe. Annobón (así batizada polos portugueses ao ser “descoberta” nun Feliz Aninovo) convertérase nunha colonia penitenciaria. Este Sancho Panza foi detido e alonxado da súa particular Insula Barataria.
Nas terras amazónicas do Pará, ao Norde do Brasil, o goberno que facía gala de Ordem e Progresso, confinou en campos de concentración os compatriotas de orixe xaponesa entre 1942 e 1945. Este atentado contra a Constitución e os Dereitos Humanos levou á creación dunha cidade-illa no río Acará. Nesta vila palafítica de Tomé-Açu, rodeada de auga e forzas armadas, estaba prohibida a chegada de correspondencia, a realización de reunións, o uso da lingua matricial nipona. O único barco de acceso á illa era controlado polo Estado. A confiscación de bens deu paso á enfermidade e á fame.
Como nos comenta a antropóloga brasileira Márcia Hattóri, afincada en Compostela e experta na necropolítica das ditaduras brasileiras, foi o ano pasado cando unha Secretaria de Estado do goberno de Lula pediu desculpas publicamente por aquel oprobio.
Uns centos de kilómetros cara ao oeste, á beira do río Tapajós, afluente do Amazonas, o multimillonario Henry Ford decidira construír unha cidade iankee no medio da xungla: Fordlândia. O magnate de Detroit procuraba eliminar intermediarios e quería facerse coa borracha (caucho) das seringueiras para elaborar os neumáticos dos seus carros Ford-T. A política extractivista e depredadora deste Trump do primeiro terzo do século XX levou a unha revolta da poboación traballadora indíxena (o motín dos quebra-panelas, en 1931) que berraba como lema mobilizador: Abaixo os espinofres! (Abaixo as espinacas) Ford impuxo o modo de vida estadounidense, a súa dieta, as súas normas hixienistas e racistas e prohibiu, como bo calvinista, os praceres mundanos. Pero velaí como se fixo realidade o aserto foucaultiano: Onde hai poder, hai resistencia. Os traballadores crearon un mundo paralelo fóda da concesión fordiana, un lugar onde se podía consumir alcohol e alternar con mulleres, un espazo de liberdade que viña sendo unha ínsua no cauce do río Tapajós. Aquel lugar corría co nome de Ilha da Fantasia, e foi destruído polo Exército brasileiro trala represión da revolta dos quebra-panelas.
O pobo galego debruzado sobre o Atlántico coñece ben a historia mítica de illas desertas e paraísos terrenais da man do sincrético Santo Amaro, patrón noso en Lisboa, reivindicado nos últimos anos polos inesgotábeis Xurxo Souto e Carlos Callón. A illa de San Simón así era vista en certa medida polos nosos trovadores medievais, coma un paradiso na terra, como unha illa da fantasía. Deseguro que tamén a vían así moitos dos intelectuais engaiolados nela entre 1936 e 1943. Hoxendía o tsunami neofeixista coloca a extinta Illa da Memoria nun punto de non retorno. Arestora o home máis poderoso do mundo revitaliza a illa-cárcere de Alcatraz e deseña o complexo concentracionario de Alligator Alcatraz nas gándaras e humedais de Florida, como aviso a navegantes.
Irmandiños e irmandiñas da memoria! nunca tanta falta fixo esta loita nosa para lembrar que o diaño estivo aquí, para vencer a banalidade do mal e recuperar a dignidade desta nosa, galega, Illa da Fantasía, símbolo da liberdade, e lugar de memoria. Como ten dito o benquerido historiador Eliseo Fernández: Un lugar de memoria é, ao cabo, un espazo onde lembrar o que pasou nun lugar, normalmente un feito represivo, e todo o que deixou de pasar, as vidas que se perderon, as esperanzas que morreron e os soños que se truncaron. E así remato, coa leitura do poema A Ciencia Sindical do Amor, de Olga Novo. En Xurxo Ayán & Olga Novo (eds.). 2025: Repil 20 de abril de 1949: 303-307. Santiago: Edicións Positivas. Un libro saído agora mesmo do prelo e que reivindica unha destas illas de memoria do Interior Galego Vivo: a aldea abandonada de Repil, na terra de Lemos.
Na Illa de San Simón, 20 de xullo de 2025
A CIENCIA SINDICAL DO AMOR / Olga Novo
Yo creí que en este pueblo pequeño no había asesinos.
Luis Pimentel.
Eu pensaba
que neste pequeno lugar todos depositaban unha semente nun rego
con fe na bioloxía
e abrían a porta do cortello e del saía un minotauro
atravesando un labirinto estruturalista
para mamar nunha vaca chamada Paloma Careta Pinta
no mito en fin no rito.
Eu pensaba
que o seu analfabetismo lles impedía ler a marabilla
pero tamén o mal E que a única consigna era soñar
co pan centeo coa cunca de castañas co sexo tras dun silveiro
afiliados á ciencia sindical do amor
como único xesto político e poético.
Eu pensaba
que a única Historia do meu pequeno lugar era un arado romano
tirado por unha parella de bois en latín vulgar.
Que unha muller paría tras de parir e ás veces morría
e viñan enterrala ao poema
onde se perde o seu nome a súa memoria o seu mundo umbilical
atado ao nada Eu pensaba
que o carro transportaba o tempo denso
dunha tribo que pagaba en palla e pecado o imposto de Deus.
Que asumía a fame coma un mandato e aceptaba
que o Estado lle raptase os fillos na flor da mocedá
para facelos homes
para facelos bárbaros
cun fusil nas maus afeitas a facer subiotes de xunco.
Porque
ou música ou violencia.
Ou beleza ou barbarie.
Burocracia ou vida.
Ou amor ou morte
cun fusil nas maus afeitas a facer subiotes
de xunco.
Eu pensaba que no meu pequeno lugar
eu fora a primeira en escribir nunha parede con xiz
unha proclama anarquista
que era a única cuxos ósos son coma as plumas das aves
ocos por dentro
para poder voar
e que sobre o meu corpo nu
se escribía o programa dun partido radical
agrario
futuro
vangardista
que perderá mañá as eleccións porque non cre no poder
senón na arte
e na materia sembrada que rebenta coma unha bomba de palitroques
e intelixencia.
Eu non imaxinaba
que arrastraran carretóns de libros e cartabóns
e mapas onde non figura esta pequena aldea
e que por culpa dun globo terráqueo mereceron presidio e morte.
Non imaxinaba que aquí neste minufundio ao final da historia
se libraran batallas
cun armamento lingüístico cheo da peor prosa
e que pistola en man había mans que empuñaban unha pistola.
Que o simpático señor da cantina entre un quilo de azucre e outro de torrefacto
podía ser un criminal.
Que o simpático señor da cantina entre un quilo de azucre e outro de torrefacto
quería ser un criminal.
Que a violencia se paseaba sen pudor entre as bolboretas
buscando homes fuxidos para libar o seu néctar puro.
Que a inocencia pasaba a noite na cacarocha dun castiñeiro.
Que o saber pasaba a noite no burato dunha mina de ferro do século II.
Que o amor fabricaba paredes dobres
para que entre troposfera e estratosfera se ocultase un pai un irmán alguén
perseguido
que deixou as patacas a cocer na pota dunha alvariza
e foi acribillado a tiros un día de Feira aquí aquí onde poño os pés
e veu a Garda Civil coa gabardina do mozo morto
pasear entre cabalos ovellas e o pai do rapaz
Eu crin
que neste lugar pequeno
non fora a poesía a amante dun guerrilleiro
e que debaixo dos meus pés de nena cando lía na misa os santos evanxeos
non había
entre cuarcita e pedra gra os cranios de varios homes
a fibela fresca do seu cinto
o resto sentimental da última vez que un bicou a noiva
no topónimo de Castroncelos.
Eu crin
de verdade crin
que neste lugar pequeno
o xuíz de paz comprendía o significado do monosílabo sagrado
Que eu nunca tería que ir chorar dentro dunha metáfora
no monte
onde
si
toda a poesía é a amante dun guerrilleiro
un enlace
entre a intuición e o mundo
a conxunción copulativa entre partidas de partisanos.
Eu crin
de verdade crin
que ninguén era capaz de destruír un niño feito
con diminutos paus e paciencia
e cuspe de paxariño
e tamén
coma Luis Pimentel pensaba
que no meu pequeno lugar non había
asasinos.
Se el primero en comentar